Diễn ra từ 18-28/09, với Phiên thảo luận chung cấp cao từ ngày 22-25/09, Tuần lễ cấp cao Khóa họp thứ 81 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (UNGA-81) đối mặt với thách thức lớn trong việc thu hẹp chia rẽ giữa các quốc gia, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị trên thế giới leo thang, bên cạnh các thách thức lớn về công nghệ và khí hậu.
Với chủ đề “Khôi phục niềm tin, quản lý sự chuyển đổi: Một Liên hợp quốc mang lại lợi ích cho tất cả mọi người”, Tuần lễ Cấp cao UNGA-81, với sự góp mặt của nguyên thủ nhiều quốc gia, đối mặt với nhiệm vụ to lớn là chứng minh rằng chủ nghĩa đa phương vẫn có thể tạo ra những kết quả cụ thể thông qua đối thoại chất lượng.
Thay đổi để cứu chủ nghĩa đa phương
Hòa bình và an ninh toàn cầu tiếp tục là chủ đề quan trọng nhất tại UNGA-81, khi các cuộc xung đột kéo dài vẫn đang diễn biến phức tạp tại Ukraine, Trung Đông và nhiều khu vực khác trên thế giới. Các cuộc xung đột này khiến niềm tin vào khả năng duy trì trật tự và thúc đẩy giải pháp của các thể chế toàn cầu, trong đó LHQ là trung tâm, bị thách thức. Vấn đề ở đây, theo giới quan sát, đó là các nỗ lực để giải quyết việc mất niềm tin lại bị cản trở bởi những mâu thuẫn trong chính nội bộ LHQ, đặc biệt là trong nhóm các thành viên thường trực Hội đồng bảo an (HĐBA) LHQ vốn có quyền phủ quyết. Trước thềm UNGA-81, Tổng thư ký (TTK) LHQ, ông Antonio Guterres thừa nhận thế giới đang chứng kiến những chia rẽ địa chính trị sâu sắc và sự bế tắc của HĐBA. Vì thế, LHQ phải thay đổi để đáp ứng với thực tế địa chính trị hiện tại. Người đứng đầu LHQ nêu rõ: “Các nhà lãnh đạo thế giới tề tựu tại Liên Hợp Quốc trong một kỷ nguyên có nhiều bất định sâu sắc. Đồng thời, cán cân quyền lực đang dịch chuyển. Thế giới đang thay đổi, và các thể chế của chúng ta cũng phải thay đổi theo. Tuy nhiên, việc đổi mới cơ cấu không bao giờ đồng nghĩa với việc từ bỏ các nguyên tắc của mình. Trái lại, điều đó đòi hỏi chúng ta phải vận dụng những nguyên tắc ấy với quyết tâm cao độ hơn nữa”.
Nhằm tiếp sức cho chủ nghĩa đa phương, bên lề UNGA-81, Hội nghị thượng đỉnh Đối tác vì chủ nghĩa đa phương, luật pháp quốc tế, hòa bình và thịnh vượng (P4M) đã được Liên minh châu Âu (EU), Canada và Kenya đồng tổ chức hôm 21/09. Tại Hội nghị, các bên đã nhất trí triển khai sáng kiến đối tác vì chủ nghĩa đa phương, quy tụ nhiều quốc gia đến từ các châu lục khác nhau. Ngoại trưởng Ấn Độ, Subrahmanyam Jaishankar nhấn mạnh: "Để chủ nghĩa đa phương có thể tiến bước, cả công tác vận động lẫn việc thực thi chủ nghĩa này đều cần được tăng cường. Do đó, việc cải cách chủ nghĩa đa phương là điều thiết yếu. Đã đến lúc cần thực hiện các cuộc thảo luận có sự tham gia rộng rãi hơn và quy trình ra quyết định minh bạch hơn"
Cũng liên quan đến vấn đề hòa bình-an ninh trên thế giới, một chi tiết đáng chú ý tại UNGA-81 là sự góp mặt của Tổng thống Iran, Masoud Pezeshkian. Đây là quan chức cấp cao nhất của Iran có mặt trên lãnh thổ Mỹ kể từ khi nổ ra xung đột Mỹ (và Israel) với Iran hồi cuối tháng 2 năm nay. Theo giới quan sát, dù chưa có thông tin nào về khả năng đối thoại trực tiếp giữa các quan chức cấp cao Mỹ và Iran nhưng sự hiện diện của một lãnh đạo được xem là đi theo đường lối tương đối ôn hòa, từng nhiều lần ủng hộ các giải pháp ngoại giao (cho xung đột Mỹ-Iran) như ông Masoud Pezeshkian là động thái tích cực, có thể gián tiếp thúc đẩy các đối thoại có ích giữa các bên liên quan đến xung đột.
Quản lý công nghệ & phát triển bền vững
Bên cạnh an ninh và hòa bình, việc quản trị công nghệ toàn cầu (đặc biệt là trí tuệ nhân tạo – AI), tăng tốc hoàn tất các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), chống biến đổi khí hậu, ứng phó đại dịch hay duy trì các cam kết giải trừ vũ khí hạt nhân… là các ưu tiên tiếp theo của Tuần lễ cấp cao UNGA-81. Trong số này, việc quản trị công nghệ toàn cầu nhằm khai thác dữ liệu lớn và AI, đồng thời giảm thiểu các rủi ro về AI, thu hẹp khoảng cách số giữa các quốc gia, đang là nhu cầu cấp bách. UNGA-81 diễn ra đúng thời điểm các tranh luận về rủi ro AI được đẩy lên cao trào sau lời cảnh báo của nhiều lãnh đạo công nghệ tại Mỹ về việc cần giảm tốc AI để tránh nguy cơ gây họa cho nhân loại.
Lời cảnh báo này cũng phù hợp với các tuyên bố thời gian qua của LHQ về việc cần xây dựng những hàng rào bảo vệ về pháp lý và đạo đức nhằm giữ cho nhân loại quyền kiểm soát cuối cùng trước AI. Tuy nhiên, để có thể đạt được mục tiêu trên, các quốc gia thành viên LHQ cần vượt qua hàng loạt bất đồng, trong đó gay gắt nhất là sự cạnh tranh địa chính trị. TTK LHQ Antonio Guterres cảnh báo: “Đây là một vấn đề mang tính toàn cầu. AI không có biên giới. Có những quốc gia sở hữu năng lực rất cao, và chính tại những quốc gia này, các rủi ro cũng lớn hơn cả. Tuy nhiên, nếu tư duy cạnh tranh chiếm ưu thế, chúng ta sẽ đối mặt với nguy cơ chạy đua xuống đáy về mặt an toàn, khi mỗi bên đều cố gắng vượt qua bên kia”.
Các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) là một ưu tiên lớn khác. Thế giới chỉ còn 4 năm nữa để biến 17 SDGs thành hiện thực theo Nghị trình 2030 nhưng các báo cáo mới nhất của LHQ cho thấy tốc độ thực hiện một số SDGs đang chậm lại. Vì thế, SDGs cần phải trở lại vị trí hàng đầu trong cam kết hành động của các quốc gia, nhất là khi thực tế đã chứng minh các SDGs đã thay đổi cuộc sống của hàng tỷ người trên hành tinh. Ông Khalilur Rahman, Chủ tịch Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, nêu rõ:“Sau hơn một thập kỷ, tầm nhìn đó đã mang lại những tiến bộ thiết thực cho cuộc sống của người dân trên toàn thế giới. Gần 1 tỷ người đã được tiếp cận nguồn nước uống được quản lý an toàn, và 1,2 tỷ người được tiếp cận các dịch vụ vệ sinh được quản lý an toàn. Điện năng hiện đã đến được với 90% dân số thế giới, trong đó một phần ba được cung cấp từ các nguồn năng lượng tái tạo”.
Cuối cùng, ngoài những thách thức về chính sách, UNGA 81 còn là sân khấu cho một quá trình chuyển đổi thể chế mang tính lịch sử, khi Đại hội đồng sẽ thảo luận về cải tổ Liên Hợp Quốc đồng thời bắt đầu quá trình tuyển chọn Tổng Thư ký tiếp theo, với động lực đáng kể đang được hình thành để bầu một người phụ nữ vào vai trò này lần đầu tiên trong lịch sử của tổ chức.
