Không ồn ào, không thương mại hóa, Kim Lan tồn tại lặng lẽ, bền bỉ, cùng các thế hệ nghệ nhân đang ngày ngày gìn giữ và phát huy nghề làm gốm truyền thống của quê hương.
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km, làng gốm Kim Lan, xã Bát Tràng, Hà Nội được biết đến là nơi sản xuất gốm sứ cho kinh thành Thăng Long xưa với chiều dài lịch sử thăng trầm. Nghề gốm ở đây hình thành từ thế kỷ VIII, hưng thịnh gần 10 thế kỷ cho đến khi bị mai một vào cuối thế kỷ XVIII. Đến cuối những năm 70 của thế kỷ trước, người làng Kim Lan lại bắt đầu lên lửa, hồi sinh những lò gốm cũ; dần dần khôi phục thành một làng nghề trù phú như ngày nay.
Có tuổi đời gần 1000 năm, Kim Lan vẫn giữ được bản sắc của một ngôi làng cổ yên bình có truyền thống làm gốm lâu đời. Đi theo con đường dẫn vào cổng làng, du khách có thể bắt gặp các sản phẩm như: bình, vại gốm, chậu cảnh, ngói, chum, lư hương cho đến chén, bát, ống đựng tăm… được trưng bày hai bên đường. Điều làm nên sự khác biệt của gốm Kim Lan là sản phẩm không cầu kỳ về chi tiết mà đơn giản, hài hòa, tạo sự tiện dụng nhưng cũng toát lên nét thanh tao, lôi cuốn.
Nghệ nhân Đào Việt Bình, Chủ tịch Hội gốm sứ Kim Lan, cho biết: “Làng gốm Kim Lan có 425 hộ sản xuất các loại gốm sứ xây dựng, đồ gia dụng, các đồ phong thủy, đồ thờ cúng. Ở Kim Lan có những xưởng sản xuất lớn. Làng đã thành lập Hội gốm sứ Kim Lan, là nơi các nghệ nhân giao lưu, học hỏi và truyền lại cho nhau các kinh nghiệm sản xuất.”
Theo các nghệ nhân trong làng, gốm Kim Lan độc đáo bởi có khả năng phát quang khi gặp ánh sáng, bí quyết tạo nên độ xuyên sáng của gốm nằm ở nguyên liệu và kỹ thuật nung chính xác. Đất phải được tinh lọc, loại bỏ hoàn toàn tạp chất trước khi nung ở nhiệt độ gần 1.300 độ C. Khi đạt chuẩn, gốm trong suốt; nếu nhiệt độ thấp hơn, ánh sáng sẽ ngả vàng hoặc không thể xuyên qua. Gần 40 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Phạm Văn Nguyên vẫn kiên định với con đường làm gốm thủ công. Từng dáng gốm, từng lớp men đều được anh tỉ mỉ tạo tác từ cao lanh trắng, loại đất quý hiếm mang trong mình hồn cốt của mảnh đất Kim Lan.
Nghệ nhân Phạm Văn Nguyên chia sẻ:“Tôi làm dòng gốm vuốt tay từ đất tạo hình, tiếp nối truyền thống của cha ông. Dòng sản phẩm tôi làm là dòng men lam. Tôi đi theo hướng riêng của mình để giữ nghề, đồng thời đây cũng là dòng gốm có giá trị cao. Qua các sản phẩm này, nhiều người biết tới gốm sứ Kim Lan.”
Nếu thế hệ trước đi lên bằng sự kiên định, bền bỉ thì thế hệ trẻ làng Kim Lan hôm nay bước vào nghề với sự sáng tạo không ngừng để làm mới giá trị làng nghề. Nghệ nhân trẻ Trần Tất Quân với nền tảng học vấn mỹ thuật bài bản đang mang đến một làn gió mới cho làng gốm Kim Lan. Bằng cách ứng dụng phương pháp đắp nổi 3D, kết hợp hài hòa giữa tính thẩm mỹ và công năng sử dụng, anh tạo ra những sản phẩm thiết kế độc đáo vừa đẹp mắt vừa hữu dụng. Các tác phẩm không chỉ được thị trường trong nước đón nhận mà còn vươn ra quốc tế, góp phần nâng tầm thương hiệu gốm Kim Lan.
Nghệ nhân Trần Tất Quân cho biết: “Tôi làm hàng decor trang trí theo kiểu đắp, vẽ, sáng tạo, thay đổi chứ không làm theo khuôn mẫu. Tôi làm gốm theo phong cách hiện đại. Các mẫu thiết kế do tôi thực hiện, không lặp lại. Số lượng không nhiều, khi ra thành phẩm thì đều có khách tới mua.”
Giữ nghề không đơn thuần là giữ lại những kỹ thuật xưa cũ mà là giữ lại tinh thần sáng tạo của cha ông. Ở làng Kim Lam, truyền thống không chỉ hiện diện ở những đường nét gốm, sắc men mà còn trong tư duy giữ nghề bằng cách làm mới. Các nghệ nhân trẻ không ngại thử nghiệm các thiết kế mới hay áp dụng thương mại điện tử để mở rộng đầu ra cho sản phẩm. Nghệ nhân Đào Việt Bình, Chủ tịch Hội gốm sứ Kim Lan, cho biết thêm: “Bây giờ, nhiều hộ sản xuất ở làng Kim Lan đã bán hàng trên các sàn thương mại điện tử. Lượng sản phẩm bán ra rất tốt, qua đó quảng bá sản phẩm của làng.”
Không chỉ là nơi sản xuất, làng gốm Kim Lan còn phát triển thành điểm đến văn hóa hấp dẫn với Bảo tàng gốm sứ Kim Lan với diện tích gần 200 m2 cùng gần 3000 hiện vật được trưng bày. Đây là không gian lưu giữ các hiện vật và câu chuyện về làng nghề nghìn năm tuổi, thu hút đông đảo du khách tới tham quan, trải nghiệm. Nghệ nhân Đào Việt Bình chia sẻ: “Ở Kim Lan, có khu trưng bày các sản phẩm OCOP ở cạnh Bảo tàng gốm sứ Kim Lan. Ngoài ra, còn có các lò gốm cổ thủ công đốt bằng than vẫn còn nguyên sơ từ xưa mà khách nươc ngoài rất thích. Trong tương lai, chúng tôi có định hướng phát triển nghề gốm gắn với du lịch.”
Hàng năm, các nghệ nhân tại làng Kim Lan tổ chức các lớp truyền dạy nghề gốm cho thế hệ trẻ trong nỗ lực bảo tồn và phát triển nghề truyền thống; qua đó, tiếp tục hành trình kết tinh giữa di sản nghệ thuật và tinh hoa vượt thời gian.
