Một bộ phim từng cần hàng tháng để dựng bối cảnh. Một bản phác thảo nhân vật từng mất nhiều thời gian để hoàn thiện. Một chiến dịch quảng bá từng huy động cả ê-kíp sáng tạo…Nhưng giờ đây, chỉ với vài dòng lệnh, trí tuệ nhân tạo AI có thể tạo ra hình ảnh, dựng trailer, phân tích thị trường, thậm chí đề xuất kịch bản. AI đang bước vào điện ảnh với tốc độ chưa từng có. Từ Hollywood đến các nền điện ảnh mới nổi, công nghệ này không còn đứng ngoài quá trình sáng tạo. Nhưng đi cùng cơ hội luôn là những câu hỏi: Liệu AI có thay thế con người? Công nghệ có thể tạo ra tác phẩm hay chỉ tạo ra sản phẩm? Và điều gì sẽ còn lại là phần việc riêng của con người?
Trong ngành công nghiệp điện ảnh thế giới, AI đã được ứng dụng ở nhiều khâu khác nhau. Các hãng phim lớn như Disney, Warner Bros., Universal hay Paramount sử dụng AI để phân tích dữ liệu khán giả, dự đoán xu hướng thị trường, đánh giá khả năng thành công của kịch bản trước khi đầu tư sản xuất. Nền tảng phát trực tuyến Netflix cũng sử dụng thuật toán AI để gợi ý nội dung phù hợp với từng nhóm người xem.
Ở lĩnh vực sáng tạo, AI không chỉ hỗ trợ xử lý hậu kỳ mà còn tham gia đề xuất ý tưởng, tạo dựng hình ảnh, thiết kế trailer hay tối ưu chiến lược quảng bá. Một số bộ phim quốc tế từng thử nghiệm sử dụng AI trong xây dựng nội dung như “Sunspring” hay “Do you love me”.
Điện ảnh đang thay đổi. Nhưng với những người làm nghề như đạo diễn phim hoạt hình Trịnh Lâm Tùng, câu hỏi không còn là có sử dụng AI hay không. Mà là sử dụng như thế nào: “Ở góc độ của một đạo diễn, tôi thường tiếp cận vấn đề từ quan điểm và những định nghĩa căn bản. Theo tôi, bản chất của nghệ thuật là tính độc bản, trong khi AI mang tính nhân bản. Tính nhân bản tạo ra sản phẩm và sản phẩm tạo ra tài sản. Còn nghệ thuật, với tính độc bản, tạo ra tác phẩm và tác phẩm sẽ tạo nên di sản.Là những người làm phim, chúng tôi mong muốn tạo ra di sản – những giá trị lớn hơn tài sản. Điều đó không có nghĩa di sản tách rời giá trị vật chất hay tài chính. Ngược lại, những thành công ấy vẫn có thể mang lại nguồn lực để chúng tôi tiếp tục theo đuổi mục tiêu lớn hơn: trở thành những người góp phần gìn giữ di sản văn hóa Việt Nam”.
Quan điểm của đạo diễn phim hoạt hình Trịnh Lâm Tùng đặt ra một ranh giới khá rõ. AI có thể tạo ra vô số phiên bản. Nhưng điện ảnh luôn đi tìm một tiếng nói riêng. Theo anh, điều làm nên giá trị của điện ảnh Việt không nằm ở công nghệ đắt tiền, mà ở khả năng chạm đến những chất liệu văn hóa rất riêng. Đó có thể là một cây cầu đá làng Nôm hơn 200 năm tuổi, một cổng làng với kiến trúc cổ xuất hiện trong bộ phim “Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu” của anh hay những ký ức, trải nghiệm thật mà người đạo diễn đã đi qua. Những điều đó không dễ được tạo ra chỉ bằng dữ liệu. Đạo diễn Trịnh Lâm Tùng cho biết: “AI hỗ trợ tôi ở một số công đoạn, chẳng hạn như khi phác thảo concept hoặc xây dựng bối cảnh để chuyển giao cho các khâu tiếp theo. Khối lượng công việc hiện nay rất lớn. Trước đây, sau khi lên concept, tôi phải đưa vào các phần mềm xử lý đồ họa, chỉnh màu và thường mất từ 3 đến 5 ngày mới hoàn thành một background. Hiện nay, tôi có thể sử dụng tư liệu hình ảnh từ các chuyến đi thực tế, du lịch hay khảo sát cùng đoàn phim để làm chất liệu đầu vào.”
Ở góc nhìn thực hành, AI không bị xem là đối thủ mà là một công cụ, một công cụ giúp giảm thời gian xử lý, hỗ trợ nghiên cứu, lưu trữ tư liệu và tối ưu quy trình sản xuất. Đặc biệt với điện ảnh Việt, nơi nguồn lực còn hạn chế, việc ứng dụng công nghệ có thể mở ra những khả năng mới.
Hiện nay, AI tại Việt Nam mới chủ yếu được thử nghiệm ở hậu kỳ, kỹ xảo hình ảnh hoặc nghiên cứu hành vi người xem trên các nền tảng trực tuyến. Nhưng cùng với cơ hội là áp lực thay đổi. Thay đổi tư duy. Thay đổi kỹ năng. Và thay đổi cách con người cộng tác với công nghệ. Nhà sản xuất Nông Mạnh Cừ chia sẻ: “Tôi chỉ mong AI được ứng dụng theo hướng giúp đẩy nhanh tiến độ công việc. Trong quá trình nghiên cứu và áp dụng, tôi nhận thấy AI luôn cần có bàn tay và sự can thiệp của con người. Dù trong 5 năm hay 10 năm tới AI có phát triển đến mức nào, hoàn thiện ra sao thì theo tôi, sự hoàn hảo đó vẫn sẽ thiếu cảm xúc. Với nghệ thuật, cảm xúc và sự đồng cảm vẫn là những yếu tố con người mang lại mà công nghệ khó có thể thay thế hoàn toàn.”
Trên thực tế, chính sự phát triển mạnh mẽ của AI từng tạo ra nhiều tranh luận. Năm 2023, Hollywood chứng kiến làn sóng đình công lớn của Hiệp hội Biên kịch Mỹ với hơn 11 nghìn thành viên, trong đó có lo ngại về nguy cơ AI cạnh tranh cơ hội việc làm. Theo đạo diễn Phạm Vĩnh Khương có không ít ý kiến đặt câu hỏi về đạo đức sáng tạo, quyền sở hữu hình ảnh và nguy cơ đồng nhất hóa tác phẩm bởi càng dựa nhiều vào dữ liệu cũ, khả năng tạo ra điều hoàn toàn mới càng trở nên khó khăn.
Đạo diễn Phạm Vĩnh Khương chia sẻ: “AI sử dụng big data rất rộng. Khi big data được vận hành bằng cách sao chép tất cả những thông tin đã từng xuất hiện, đã từng có thì rõ ràng chúng ta thấy sẽ khó tạo ra được sản phẩm mới lạ”.
Nhận định ấy cho thấy một giới hạn rất rõ rằng AI giỏi tổng hợp, AI giỏi phân tích. Nhưng sáng tạo vẫn cần một cú nhảy của trực giác, bằng trải nghiệm sống, bằng một góc nhìn cá nhân.
Điện ảnh luôn là nơi công nghệ và nghệ thuật song hành. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều từng khiến con người lo lắng. Nhưng rồi cuối cùng, điều giữ chân khán giả ở lại không phải máy móc mà là câu chuyện, là nhân vật và là cảm xúc của con người. AI có thể giúp nhà làm phim đi nhanh hơn. Nhưng hành trình đi tới đâu vẫn là lựa chọn của con người.
