Với trẻ em Việt Nam sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, việc học tiếng Việt thường bắt đầu từ gia đình, rồi được nuôi dưỡng thêm qua lớp học, sinh hoạt cộng đồng hay những cuốn sách các em đọc mỗi ngày. Từ kinh nghiệm dạy tiếng Việt tại Hungary và hoạt động đọc sách cho trẻ em Việt Nam ở Nhật Bản, tại Diễn đàn tiếng Việt và văn hóa Việt dành cho người Việt Nam ở nước ngoài, cô Nguyễn Thị Lan Anh và cô Đào Thu Vân chia sẻ nhiều cách làm gần gũi, có thể áp dụng ngay trong đời sống.
Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh, giáo viên tiếng Việt tại Trung tâm tiếng Việt Budapest, Hungary, cho rằng một trong những vấn đề trẻ em lớn lên trong môi trường đa văn hóa thường phải đối diện là câu hỏi: “Mình là ai?” Các em sống, học tập trong văn hóa của nước sở tại nhưng đồng thời vẫn mang trong mình nguồn gốc Việt Nam. Có em tự nhận mình là người Việt, có em thấy mình thuộc cả hai nền văn hóa. Theo cô Lan Anh, tiếng Việt giúp các em hiểu rõ hơn về gia đình và nguồn gốc của mình. Điều này càng quan trọng khi khoảng cách địa lý khiến Việt Nam dễ trở thành một nơi xa lạ đối với những đứa trẻ sinh ra ở nước ngoài.
Cô Nguyễn Thị Lan Anh chia sẻ, qua những bài tham dự cuộc thi Em yêu tiếng Việt do Trung tâm tiếng Việt Budapest, Hungary tổ chức năm vừa qua, điều này càng được thể hiện rõ nét:“Tiếng Việt là sợi dây để mà kết nối với ông bà, quê hương. Các cháu nói rất cảm động. Các cháu nói rằng, nếu có tiếng Việt thì Việt Nam không phải là một vùng đất xa xôi... Và quê hương thì không phải là biểu tượng xa vời mà sẽ rất gần gũi về mặt tình cảm”.
Biết tiếng Việt, trẻ có thể nghe ông bà kể chuyện, trò chuyện nhiều hơn với cha mẹ và hiểu những câu chuyện của chính gia đình mình. Qua đó, quê hương cũng trở nên gần gũi hơn trong đời sống hàng ngày. Cô Lan Anh cũng nhắc tới vai trò của cộng đồng. Những lớp học, cuộc thi hay sinh hoạt bằng tiếng Việt tạo cho trẻ một nơi để sử dụng ngôn ngữ mà mình đang học. Khi tiếng Việt xuất hiện thường xuyên trong các hoạt động đó, trẻ có thêm cơ hội giao tiếp và thể hiện bản thân bằng tiếng Việt.
Còn với cô Đào Thu Vân, giảng viên Khoa Nhật Bản học, Đại học Bình Dương, việc duy trì tiếng Việt cho con bắt đầu từ một thói quen rất quen thuộc: đọc sách. Cô chia sẻ:“Chỉ một mong muốn đó là tăng tính sử dụng tiếng Việt cho con, đồng thời là con có thể so sánh được ngôn ngôn ngữ Viết khác với ngôn ngữ nói trong cuộc sống như thế nào? Ở trong gia đình tôi thì bố mẹ đều là người Việt và sử dụng tiếng Việt đối với con. Cái thứ hai là tôi nhận thấy là khi mà trẻ làm quen với sách tiếng Việt thì con biết mặt chữ rất là nhanh và chính xác. Đồng thời điều này còn giúp cho phát triển tốt các kỹ năng như là mình đọc sách cho con nghe, rồi là yêu cầu con nói lại kỹ năng dọc và các kỹ năng viết nữa
Từ trải nghiệm với các con của mình, cô nhận thấy đọc sách giúp trẻ làm quen với chữ viết, từ vựng và cách diễn đạt bằng tiếng Việt. Sách cũng cần thay đổi theo độ tuổi. Trẻ từ 0 đến 3 tuổi có thể bắt đầu bằng sách tranh, chữ to, ít chữ, giấy cứng. Từ 3 đến 6 tuổi, nội dung và lượng chữ tăng dần. Với trẻ đã vào tiểu học, cha mẹ có thể chọn những câu chuyện dài hơn, nhiều chữ hơn.
Cô Đào Thu Vân kể cách gia đình lựa chọn những cuốn sách quen thuộc với trẻ trong môi trường sống tại Nhật Bản. Nhiều sách tranh Nhật Bản đã được dịch sang tiếng Việt. Khi gặp lại một cuốn sách từng thấy ở trường nhưng được đọc bằng tiếng Việt ở nhà, trẻ dễ tiếp nhận hơn. Với trẻ lớn, cô thường chọn các tác phẩm văn học Nhật Bản được dịch sang tiếng Việt, có khi mua cả hai phiên bản để con đọc song song. Ở nhà, cô đặt một tủ sách nhỏ tại nơi trẻ dễ nhìn thấy và dễ tự lấy. Mỗi ngày chỉ cần khoảng 15 đến 20 phút đọc sách. Sau khi đọc, cha mẹ có thể cùng con chơi nối từ, tìm chi tiết trong tranh, vẽ lại câu chuyện hoặc để trẻ kể lại theo cách của mình. Nhờ vậy, việc học tiếng Việt nhẹ nhàng và gần gũi hơn.
Kinh nghiệm này cũng được cô Vân và các thành viên trong Hội người Việt Nam tại Nhật Bản đưa vào các buổi đọc sách trực tuyến cho trẻ em Việt Nam tại Nhật Bản, từ tháng 7/2024 và vẫn đang duy trì dến hiện nay. Khi tổ chức các buổi đọc trực tuyến đó, thường vào 8h hoặc 8h30 tối thứ sáu, các em được nghe các cô giáo và các tình nguyện viên đọc truyện bằng tiếng Việt. "Tôi nhận thấy các con nghe đọc truyện như thế lại tăng thêm khả năng tương tác và giao tiếp bằng tiếng Việt." - Cô Thu Vân khẳng định.
Muốn trẻ giữ được tiếng Việt, trước hết phải tạo cho trẻ lý do để sử dụng tiếng Việt và có niềm vui khi sử dụng tiếng Việt. Từ những việc rất nhỏ như nói chuyện với con bằng tiếng Việt, đọc cùng con một cuốn sách, hay tham gia một buổi sinh hoạt cộng đồng, ngôn ngữ mẹ đẻ có thể dần trở thành một phần tự nhiên trong cuộc sống của những đứa trẻ gốc Việt thế hệ sau.
