ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនៅឧទ្យានឡេធីរៀងសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាលទ្ធផលនៃការរៀបចំយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ជាមួយនឹងការជួបជាមួយសាក្សីរាប់សិបនាក់ ឯកសាររាប់ពាន់ទំព័រត្រូវបានប្រៀបធៀប និងការស្ទង់មតិជាច្រើនដោយប្រើវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប។ រឿងនេះចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ២០១៨។ លោក ង្វៀន សួន ថាំង ដែលជាស្ថាបត្យករ និងជាសមាជិកនៃគ្រួសារយុទ្ធជនពលី បានជួបប្រទះដោយចៃដនរូបថតប្រវត្តិសាស្ត្រមួយសន្លឹក ខណៈពេលកំពុងស្វែងរកព័ត៌មានតាមអ៊ីនធឺណិត។ រូបថតនេះបានពិពណ៌នាអំពីទិដ្ឋភាព៖ សាកសពជាច្រើនកំពុងរង់ចាំការបញ្ចុះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលនោះ រូបថតនោះគឺគ្មានព័ត៌មានអ្វីៗ ទាំងស្រុង។ មិនមានចំណងជើងណាមួយដែលបង្ហាញថាមនុស្សនៅក្នុងរូបថតនោះជានរណា ពេលណាដែលព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើង ឬកន្លែងដែលបានកើតឡើងនោះទេ។ ដោយមិនរាថយ លោក ង្វៀន សួនថាំង បានចាប់ផ្តើមវិភាគយ៉ាងល្អិតល្អន់រាល់ព័ត៌មានលម្អិតតូចៗនៅក្នុងរូបថត ដើម្បីស្វែងរកលេខកូដប្រវត្តិសាស្ត្រ។
ស្ថាបត្យករ ង្វៀន សួនថាំង បាននិយាយថា៖ “ត្រូវចំណាយពេលច្រើនឆ្នាំ មុនពេលខ្ញុំរកឃើញរូបថតទីពីរ។ រូបថតនេះបង្ហាញពីបុរសម្នាក់កាន់ដបថ្នាំសម្លាប់មេរោគឈរនៅក្នុងទីបញ្ចុះសព។ ជាសំណាងល្អ នៅពីក្រោយរូបថតនោះ តំបន់លំនៅដ្ឋានដែលមានជួរផ្ទះ និងប៉មទឹកអាចមើលឃើញ។ យើងបានប្រៀបធៀប ពិនិត្យហើយ និងពិនិត្យច្រើនដង មុនពេលកំណត់ថា នេះជាតំបន់ឧទ្យានឡេធីរៀងសព្វថ្ងៃនេះ”។
ចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់ក្នុងការស្វែងរកបានកើតឡើង នៅពេលដែលលោក ង្វៀន សួនថាំង បានចូលមើលឯកសារប្រភពពីទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន AP។ ស្ថាបត្យករ ង្វៀន សួនថាំង បានបន្ថែមថា៖“ហើយចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់គឺនៅពេលដែលយើងបានរកឃើញរូបថតពណ៌មួយពី ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន AP។ ជាសំណាងល្អ នៅក្នុងចំណងជើង ពួកគេបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា រូបថតនេះត្រូវបានថតនៅថ្ងៃទី ១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៦៨ នៅពេលដែលកម្មករនៅសៃហ្គនកំពុងបញ្ចុះសពយុទ្ធជនពលី និងជនស៊ីវិលនៅក្នុងលេណដ្ឋានផ្នូរទីបី។ ពួកគេបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា នេះជាលេណដ្ឋានបញ្ចុះសពទីបី”។
នៅពេលដែលកំណត់ទិដ្ឋភាពលំហ និងពេលវេលាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ក្រុមអ្នកជំនាញដឹកនាំដោយស្ថាបត្យករ ង្វៀន សួន ថាំង បានចាប់ផ្តើមការងារកំណត់ទីតាំងបច្ចេកទេស។ ការកំណត់ទីតាំងជួរផ្ទះ៖ ក្រុមការងារបានផ្គូផ្គងជួរផ្ទះដែលលេចឡើងពីចម្ងាយនៅក្នុងរូបថតជាមួយនឹងផែនទីអាកាសនៃតំបន់លំនៅដ្ឋានណាំត្រាំក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥។ ប្រៀបធៀបរូបថតអាកាស៖ អ្នកជំនាញបានត្រួតពិនិត្យ និងប្រៀបធៀបរូបភាពផ្កាយរណប និងរូបថតអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទាក់ទងនឹងតំបន់ទីបញ្ចុះសពចឹក ឡើន ឆ្លងកាត់រយៈពេលផ្សេងៗគ្នាដូចជាឆ្នាំ ១៩៦៨, ១៩៧២ និង ១៩៧៥។ ផ្ទៀងផ្ទាត់បច្ចុប្បន្ន៖ ទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានដាក់លើផែនទីទីក្រុងហូជីមិញបន្ទាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ និងផែនទីបច្ចុប្បន្ន។ វរសេនីយ៍ឯក ប៊ូយ យ៉េន ទីញ អនុប្រធាននាយកដ្ឋានប្រតិបត្តិការនៃអគ្គសេនាធិការ ក្រសួងការពារប្រទេសបានវាយតម្លៃ៖
"សំណុំឯកសាររបស់អ្នកជំនាញត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងល្អិតល្អន់ទាក់ទងនឹងការប្រមូល និងដំណើរការទិន្នន័យ ការវិភាគព័ត៌មាន និងបច្ចេកទេស។ ដំណើរការស្រាវជ្រាវទាំងមូលអូសបន្លាយរយៈពេលជិត ៨ ឆ្នាំ ចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨ ដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦។ ឲ្យតែការកំណត់ថា តើរូបថតទាំងបីនេះត្រូវបានថតនៅក្នុងតំបន់ដែលជាឧទ្យានឡេធីរៀងបច្ចុប្បន្ន (អតីតទីបញ្ចុះសពជីហ័រ - ចូក្វាន់) បានចំណាយពេល ៤ ឆ្នាំសម្រាប់អ្នកនិពន្ធស្រាវជ្រាវដើម្បីឆ្លើយសំណួរនោះឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។ ក្រុមស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់រូបថតពីលើអាកាសពីឧទ្ធម្ភាគចក្រ រួមជាមួយនឹងរូបភាពផ្កាយរណបដែលថតនៅពេលវេលាផ្សេងៗ គ្នាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ និង ១៩៧២។ ពួកគេបានវិភាគ ប្រៀបធៀប និងបញ្ចូលគ្នានូវក្បួនដោះស្រាយផ្គូផ្គងរូបភាពវាល ការបំលែងប្រព័ន្ធសម្របសម្រួល និងបច្ចេកទេសដាក់ទិន្នន័យច្រើនស្រទាប់ ដើម្បីស្វែងរកដាននៃលេណដ្ឋានបញ្ចុះសព”។
ក្នុងអំឡុងពេលស្វែងរកដាននៃលេណដ្ឋានបញ្ចុះសពរបស់យុទ្ធជនពលីពីរូបថត និងផែនទី សាក្សីប្រវត្តិសាស្ត្របានផ្តល់ព័ត៌មានបន្ថែមដ៏សំខាន់។
“ក្នុងអំឡុងពេលវាយលុកតេតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ប្រហែលម៉ោង ៩-១០ ព្រឹក មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នា ខ្ញុំ និងក្រុមមិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំបានរត់ទៅទីបញ្ចុះសព ហើយបានឃើញការបញ្ចុះសពសមូហភាព”។
“នៅថ្ងៃនោះ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតំបន់ Ong Ta - Bay Hien គឺសាហាវខ្លាំងណាស់។ ខ្ញុំបានឃើញឧទ្ធម្ភាគចក្រជាច្រើនកំពុងបាញ់រ៉ុក្កែត។ ដោយសារចង់ដឹងចង់ឃើញ ខ្ញុំបានឡើងទៅមើល ហើយពេលខ្ញុំឆ្លងកាត់ទីបញ្ចុះសព ដូ ថាញ់ ខ្ញុំបានឃើញក្រុមមនុស្សមួយក្រុមឈរនៅជុំវិញ ដូច្នេះខ្ញុំបានចូលទៅមើល។ ពេលខ្ញុំចូលទៅខាងក្នុង ខ្ញុំបានឃើញសាកសពជាច្រើន ប្រហែលរាប់សិបសាកសពដែលត្រូវបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅក្នុងតំបន់ក្បែរសាលសព”។
“អ្វីដែលខ្ញុំចាំបានច្បាស់បំផុតគឺឧប្បត្តិហេតុដែលបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលសាងសង់ឧទ្យាន ឡេ ធិ រៀង ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧។ ក្នុងអំឡុងពេលសាងសង់ រថយន្តឈូសឆាយកំពុងជីកដីបានរកឃើញសញ្ញាមានសាកសពជាច្រើន។ ក្នុងនាមជាមនុស្សម្នាក់ដែលកំពុងបំពេញកាតព្វកិច្ចយាមនៅទីនោះ ខ្ញុំផ្ទាល់បានឃើញឆ្អឹងដៃ និងជើងជាច្រើន រួមជាមួយសម្លៀកបំពាក់ ខ្សែក្រវ៉ាត់គ្រាប់រំសេវ ស្បែកជើងកៅស៊ូ និងគ្រាប់បែកដៃ”។
ពីរបាយការណ៍របស់សាក្សី រួមផ្សំជាមួយទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រ ក្រុមស្រាវជ្រាវបានបង្រួមទីតាំងដែលសង្ស័យបន្តិចម្តងៗ។ ឧត្តមសេនីយ៍ឯកលោក ត្រឹន ជី តឹម អនុប្រធានគណៈកម្មការនយោបាយនៃយោធភូមិភាគទី ៧ ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់ការស្វែងរក ការប្រមូល និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណអដ្ឋិធាតុយុទ្ធជន (គណៈកម្មាធិការដឹកនាំ ៥១៥) នៃយោធភូមិភាគទី ៧ បានថ្លែងថា ចំនួនយុទ្ធជនដែលអាចត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុងឧទ្យាន ឡេធិ រៀង មានចំនួនច្រើនណាស់ ពោលគឺចាប់ពី ៩០០ ទៅ ១.០០០ នាក់។
"បច្ចុប្បន្ន ទីតាំងសំខាន់ពីរគឺដើមអម្ពិល និងប៉មទឹក នៅតែមាននៅក្នុងរូបថតដើមក្នុងឯកសារ។ ខ្ញុំជឿជាក់ថា ឯកសាររបស់ក្រុមស្រាវជ្រាវ និងការជំទាស់របស់អគ្គសេនាធិការមានភាពត្រឹមត្រូវខ្លាំងណាស់។ វត្ថុបុរាណទាំងពីរនេះគឺជាមូលដ្ឋានសម្រាប់យើងក្នុងការរៀបចំជំហានបន្ទាប់"។
នៅក្រោមម្លប់ដើមឈើនៃឧទ្យាន ឡេធិ រៀង ស្រទាប់ដីកំពុងត្រូវបានដកចេញយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន។ ការគ្រវីចបកាប់នីមួយៗ វត្ថុបុរាណនីមួយៗ សុទ្ធតែមានក្តីសង្ឃឹម៖ ដើម្បីស្ដារឈ្មោះរបស់អ្នកដែលបានស្លាប់នៅក្នុងយុទ្ធនាការក្រោកឈរឡើងវាយប្រហារជាទូទៅឆ្នាំ វកសំរឹទ្ធស័ក១៩៦៨ ដើម្បីឱ្យអដ្ឋិធាតុយុទ្ធជនពលីទាំងនេះអាចវិលត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេវិញ បន្ទាប់ពីការរង់ចាំអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ៕
