Các tranh luận về rủi ro của trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành tâm điểm quốc tế những ngày qua, khi ngày càng có nhiều cảnh báo từ giới chuyên gia công nghệ về nguy cơ loài người đánh mất quyền kiểm soát với công nghệ chiến lược này. Bên cạnh đó, các căng thẳng địa chính trị cũng đang ngày càng tác động rõ ràng hơn đến cuộc đua AI toàn cầu.
Hôm 16/09, Tổng thư ký Liên hợp quốc (TTK LHQ) Antonio Guterres kêu gọi phối hợp nỗ lực toàn cầu nhằm thiết lập các cơ chế kiểm soát, hay "hàng rào bảo vệ", đối với trí tuệ nhân tạo (AI). Lời kêu gọi được đưa ra chỉ ít ngày sau khi lãnh đạo các công ty công nghệ hàng đầu của Mỹ cảnh báo cần giảm tốc quá trình phát triển AI, do công nghệ này có nguy cơ vượt ra khỏi sự kiểm soát của con người.
Tốc độ phát triển đáng lo ngại
Trong bài viết hôm 12/09, Tổng Giám đốc Anthropic, ông Dario Amodei cảnh báo tốc độ phát triển AI hiện nay có thể khiến các hệ thống AI nhanh chóng đạt khả năng thực hiện những hoạt động nguy hiểm trên Internet. Vì thế, các công ty phát triển AI hàng đầu cần phải làm chậm tốc độ nâng cao năng lực của các mô hình AI, đồng thời tăng cường các biện pháp bảo đảm an toàn. Tổng Giám đốc OpenAI Sam Altman và Giám đốc điều hành xAI Elon Musk cùng nhiều chuyên gia công nghệ trên thế giới sau đó công khai ủng hộ đề xuất này.
Các diễn biến này cho thấy các cuộc tranh luận xoay quanh an toàn-rủi ro AI đã thay đổi đáng kể trong hai năm qua. Từ chỗ phần lớn chỉ là những thảo luận lý thuyết về các khả năng giả định, rủi ro AI giờ đây đã trở thành một thực tế địa chính trị cấp bách. Từ cuối năm 2025, các cuộc tấn công mạng do các tác nhân AI (agentic AI) thực hiện đã ngày càng trở nên tinh vi hơn, trong đó, vụ việc cơ sở dữ liệu của Hugging Face bị các tác nhân AI tấn công hồi tháng 7/2026 là tiếng chuông cảnh báo nghiêm trọng, bởi các tác nhân AI này đã thực hiện phần lớn chiến dịch một cách độc lập, với tốc độ mà các hacker con người không thể theo kịp.
Ông Brad Carson, cựu hạ nghị sĩ Mỹ và hiện là Chủ tịch tổ chức “Người Mỹ đổi mới có trách nhiệm” (ARI), nhận định: "Mọi thứ hiện đang diễn ra nhanh đến mức chính các nhà nghiên cứu cũng cảm thấy khiếp sợ trước AI. Đó là điều chúng ta đã chứng kiến trong hai, ba tuần qua. Chính những người làm việc tại các công ty này đang lên tiếng. Lời cảnh báo xuất phát từ ngay bên trong nội bộ, cho rằng những gì họ đang thực hiện có nguy cơ gây ra hậu quả thảm khốc. Vì vậy, tôi nghĩ chúng ta cần phải nghiêm túc xem xét những ý kiến của họ."
Bên cạnh tốc độ phát triển quá nhanh của công nghệ AI, một khía cạnh khác cũng khiến nỗi lo về rủi ro AI gia tăng là sự thiếu kiểm soát với chính các công ty công nghệ, vốn đang chạy đua chi hàng tỷ USD vào việc phát triển những mô hình AI tiên phong nhanh nhất. Bà Marta Ziosi, Phó Giám đốc phụ trách mảng Công nghệ mới nổi và Thực hành công nghiệp tại Viện Ada Lovelace (Anh), nhận định: "Điều khiến tôi lo ngại hiện nay, và có lẽ cũng là điều được phản ánh qua những lo âu về nguy cơ nhân loại bị diệt vong, chính là việc các công ty đang nắm giữ quyền lực quá lớn mà lại không thực sự bị giám sát hay kiềm chế về các hoạt động của họ. Tôi cho rằng điều này tạo ra một 'cơn bão hoàn hảo' (tình huống hội tụ nhiều yếu tố nguy hiểm cùng lúc), và đó mới thực sự là điều đáng lo ngại".
Màu sắc địa chính trị
Các rủi ro mà AI tạo ra đòi hỏi một cơ chế quản trị toàn cầu mang tính ràng buộc, được giám sát chặt chẽ và độc lập. Tuy nhiên, vấn đề “giảm tốc AI” không chỉ đơn giản là một câu hỏi mang tính công nghệ hay nhân văn mà ngày càng có màu sắc cạnh tranh địa chính trị. Trong tuần qua, các quan chức hàng đầu của Mỹ, trong đó có Tổng thống Mỹ Donald Trump, đều bác bỏ các lo ngại về rủi ro AI và cho rằng điều mà nước Mỹ cần làm hiện nay là duy trì vị thế dẫn đầu trong công nghệ chiến lược này.
Về phía Trung Quốc, lời kêu gọi “giảm tốc” AI từ phía các lãnh đạo công nghệ Mỹ cũng được đón nhận một cách thận trọng. Nhiều chuyên gia và giới truyền thông Trung Quốc đồng loạt đặt câu hỏi về động cơ của việc kêu gọi kìm hãm sự phát triển AI của Anthropic, cho rằng việc các ông lớn công nghệ Mỹ liên tục "thổi phồng" kịch bản ngày tận thế do AI gây ra có thể là đòn tâm lý nhằm thúc đẩy quy định có lợi cho phe đi trước, ép các đối thủ từ những quốc gia khác.
Ông Stuart Russell, Chủ tịch Hiệp hội Quốc tế về AI An toàn và Có đạo đức kiêm Giáo sư Khoa học Máy tính tại Đại học UC Berkeley (Mỹ), cũng chia sẻ quan điểm này khi cho rằng rủi ro AI không có biên giới, đồng thời các lập luận rằng AI do quốc gia này phát triển “tốt” hơn AI do quốc gia khác phát triển là “kỳ quặc”: "Xét về khía cạnh quản lý, nếu chúng ta lo ngại về nguy cơ tuyệt chủng do các hệ thống AI gây ra, thì mối đe dọa này có thể đến từ bất cứ đâu. Và rõ ràng là chúng không bị giới hạn bởi biên giới quốc gia. Do đó, chúng ta cần có các thỏa thuận quốc tế để đảm bảo rằng mọi quốc gia đều thiết lập được những cơ chế kiểm soát cần thiết nhằm ngăn chặn kịch bản đó xảy ra."
Câu hỏi đặt ra là một khuôn khổ pháp lý như thế cần được định hình ra sao và bởi thiết chế nào? Bởi lẽ, các sự kiện của năm 2025 và đầu năm 2026 đã cho thấy rõ rằng câu hỏi không còn là liệu AI có định hình lại trật tự toàn cầu hay không, mà là nhanh đến mức nào, và ai sẽ là người viết ra các quy tắc. Cạnh tranh công nghệ giờ đây không thể nằm ngoài bức tranh lớn hơn là cạnh tranh địa chính trị toàn cầu giữa các cường quốc, khi các cường quốc đều coi sự thống trị về AI là yếu tố then chốt đối với an ninh quốc gia và vị thế tối cao về kinh tế trong tương lai của họ.
