Cuộc đua bầu chọn TTK LHQ mới vào chặng nước rút

Cuộc đua bầu chọn Tổng thư ký Liên hợp quốc (TTK LHQ) mới đang bước vào giai đoạn nước rút, khi chỉ còn chưa đầy 3 tháng nữa, người đứng đầu tổ chức đa phương lớn nhất hành tinh sẽ phải đảm nhiệm trọng trách. Việc lựa chọn TTK LHQ mới lần này được xem là có thể tạo ra những tác động mang tính lịch sử vào thời điểm địa chính trị thế giới đang biến động sâu sắc.

Dù chưa có ứng cử viên (ƯCV) nào bứt phá trong cuộc đua kế nhiệm ông Antonio Guterres nhưng Kỳ họp thứ 81 Đại hội đồng LHQ vừa qua đã củng cố xu hướng lựa chọn rõ ràng hơn về giới tính và khu vực địa lý.

Hai xu hướng lớn

Ngay trước thềm Tuần lễ cấp cao Đại hội đồng LHQ khóa 81 (UNGA-81), hôm 18/09, cuộc bỏ phiếu thăm dò không chính thức (straw poll) lần thứ 3 về các ứng cử viên TTK LHQ đã được tổ chức tại Hội đồng bảo an (HĐBA), cơ quan quyền lực nhất của LHQ. Theo nhiều nguồn tin, tại cuộc bỏ phiếu này, cựu Phó Tổng thống Costa Rica, bà Rebeca Grynspan, người hiện cũng đang giữ chức TTK Hội nghị LHQ về Thương mại và phát triển (UNCTAD), nhận được 9 phiếu ủng hộ, 5 phiếu không ủng hộ và 1 phiếu không có ý kiến. Xếp thứ hai là bà Carolyn Rodrigues Birkett, Đại sứ Guyana tại LHQ.

Ngay sau cuộc bỏ phiếu thăm dò này, cựu Tổng thống Chile, bà Michelle Bachelet đã tuyên bố rút khỏi cuộc đua và hiện tại có 8 ứng cử viên được đề cử chính thức, gồm: bà Ivonne A-Baki (Ecuador); bà María Fernanda Espinosa (Ecuador); ông Rafael Grossi (Argentina); bà Rebeca Grynspan (Costa Rica); ông Olara Otunnu (Uganda); bà Carolyn Rodrigues-Birkett (Guyana) và ông Macky Sall (Senegal). Mặc dù vẫn có khả năng có thêm ƯCV mới tham gia cuộc đua trong những tháng còn lại, nhưng các diễn biến hiện nay cho thấy hai yếu tố quan trọng đang định hình cuộc cạnh tranh năm nay là: giới tính và luân phiên địa lý. Cụ thể, kể từ khi thành lập vào năm 1945, LHQ chưa từng được lãnh đạo bởi một phụ nữ. Thêm vào đó, theo nguyên tắc luân phiên khu vực, giới quan sát đánh giá đã đến lượt khu vực Mỹ Latinh và vùng Caribbe nắm giữ vị trí này.

Trong bải phát biểu tại UNGA-81 tuần trước, Thủ tướng Tây Ban Nha, ông Pedro Sanchez công khai ủng hộ hai xu hướng này. “Đã có 9 người đàn ông đảm nhiệm cương vị Tổng Thư ký của tổ chức này trong suốt 80 năm tồn tại. Giờ là lúc để một người phụ nữ đảm nhận trọng trách đó, một người phụ nữ đến từ Mỹ Latinh. Thưa quý vị, làm sao một tổ chức tự nhận là đại diện cho toàn nhân loại lại chưa từng có một người phụ nữ nào lãnh đạo? Làm sao chúng ta có thể đại diện cho tất cả các châu lục nếu trong suốt ba thập kỷ qua, chúng ta chưa từng để khu vực đông dân thứ ba thế giới đảm nhận vai trò này?”

Bà Annalena Baerbock, Chủ tịch Đại hội đồng LHQ khóa 80, cũng cho rằng quyết định về vị trí TTK LHQ mới gửi đi thông điệp quan trọng về việc LHQ có thực sự quyết tâm đổi mới hay không. “Quyết định của Liên Hợp Quốc về vị trí Tổng Thư ký thứ 10 sẽ gửi đi một thông điệp về việc liệu Tổ chức này có thực sự đại diện cho những người mà mình có sứ mệnh phục vụ hay không, mà như quý vị đã biết, một nửa trong số đó là phụ nữ và trẻ em gái. Người lãnh đạo Tổ chức này không chỉ quan trọng đối với những người làm việc tại đây, mà còn đối với hàng tỷ người trên khắp thế giới”.

Lá phiếu quyết định của 5 thành viên

Dù các xu hướng bỏ phiếu đã khá rõ ràng nhưng vấn đề lớn đặt ra cho quy trình bầu chọn TTK LHQ khóa mới nằm ở việc không phải ƯCV nào được đa số ủng hộ cũng là ƯCV cuối cùng được lựa chọn. Mấu chốt nằm ở lá phiếu của 5 quốc gia là thành viên thường trực HĐBA LHQ (Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc) có quyền phủ quyết. Bất kỳ sự phủ quyết nào của 5 thành viên này cũng đồng nghĩa với việc ƯCV đó không được thông qua. Chỉ khi nào HĐBA đạt được sự đồng thuận, cơ quan quyền lực này mới chính thức đề cử một ƯCV lên Đại hội đồng (gồm 193 thành viên) để tiến hành bầu chọn, dù việc ĐHĐ bầu chọn ở giai đoạn này trên thực tế chỉ là một thủ tục mang tính hình thức.

Quá trình lựa chọn TTK LHQ, vì thế, gắn liền chặt chẽ với tình hình địa chính trị toàn cầu hiện tại. Sự kình địch giữa Mỹ và Trung Quốc, cùng với sự đối đầu giữa Nga và phương Tây do cuộc xung đột ở Ukraine đang tạo ra một môi trường đàm phán hết sức phức tạp trong HĐBA. Vị TTK LHQ tiếp theo sẽ cần phải điều hướng những ưu tiên khác biệt: Washington và Moscow được cho là thích một ứng viên tập trung vào các chức năng an ninh, trong khi Bắc Kinh lại muốn nhấn mạnh vào trụ cột phát triển của Liên Hợp Quốc. Pháp và Anh đang duy trì một lập trường công khai trầm lắng hơn, vì thế, có khả năng sẽ giữ vai trò trung gian điều phối lợi ích giữa các bên.

Giới quan sát cho rằng các cường quốc đều khó có khả năng ủng hộ một ứng cử viên mà họ cho là đi ngược lại lợi ích chiến lược của mình, do đó, các ứng cử viên có quan điểm ôn hòa, rủi ro chính trị thấp, hoặc có “hồ sơ” thiên về các vấn đề kỹ trị (như kinh tế, công nghệ…) có thể sẽ có một lợi thế, nhất là trong bối cảnh LHQ cần cải tổ để nâng cao năng lực chủ động hơn trong việc tiếp cận các công nghệ mới.

Giáo sư Dirk Druet, Cố vấn cấp cao không thường trú tại Viện Hòa bình Quốc tế (IPI) ở New York, giảng viên Trường Chính sách Công Max Bell thuộc Đại học McGill (Canada), nhận định. “Điều này đòi hỏi những kiểu nhân sự mới, các lĩnh vực chuyên môn mới và những hình thức hợp tác mới với các khu vực đang là tâm điểm của những thay đổi nhanh chóng – những thay đổi đang định hình lại thế giới theo những cách thức quan trọng mà Liên Hợp Quốc cần phải tham gia vào."

Tuy nhiên, dù ai thay ông Antonio Guterres từ ngày 1/1/2027, trọng trách cũng hết sức nặng nề. Vị tân TTK sẽ phải củng cố các năng lực kiến tạo hòa bình của Liên Hợp Quốc, quản lý sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và dẫn dắt phản ứng toàn cầu đối với các cuộc khủng hoảng ngày càng phức tạp trong bối cảnh ngân sách hoạt động ngày càng bị thu hẹp.