Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm tới giáo dục. Người từng nhiều lần nhấn mạnh vai trò của tri thức và giáo dục đối với sự nghiệp kiến thiết đất nước. Người khẳng định:“Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Tư tưởng của Người về vai trò của giáo dục, của trí thức vẫn có giá trị trong sự nghiệp phát triển đất nước hôm nay.
Ngày 15/11/1945, chỉ hơn hai tháng sau ngày khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp dự và chủ trì lễ khai giảng đầu tiên của nền đại học Việt Nam độc lập tại Trường Đại học Quốc gia, tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội ngày nay. Sự kiện đó gửi tới toàn dân quan điểm về trọng dụng nhân tài để khơi dậy khát vọng xây dựng đất nước hùng cường.
Tầm nhìn chiến lược
Trong hoàn cảnh đất nước còn bộn bề "giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm", sự hiện diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại lễ khai giảng thể hiện một tầm nhìn chiến lược của Lãnh tụ Hồ Chí Minh: muốn giữ vững độc lập và kiến thiết quốc gia thì phải khai mở dân trí, chấn hưng trí thức và xây dựng một nền đại học mới cho dân tộc.
Sự hiện diện của người đứng đầu Chính phủ tại Đại học quốc gia Việt Nam cũng khẳng định vị trí then chốt của giáo dục đại học trong chiến lược phát triển quốc gia. Trường đại học không chỉ là nơi truyền đạt tri thức mà còn là cái nôi đào tạo đội ngũ cán bộ, trí thức - lực lượng nòng cốt trực tiếp tham gia kiến thiết và bảo vệ Tổ quốc.
Tại buổi lễ, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của tri thức và giáo dục đối với sự nghiệp kiến thiết đất nước, khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Lời căn dặn ấy đã trở thành kim chỉ nam, trở thành nguồn động viên to lớn đối với thầy trò Đại học Quốc gia Hà Nội trong bối cảnh đất nước còn khó khăn; đồng thời gửi đi thông điệp mạnh mẽ: trí thức và giáo dục là bộ phận không thể tách rời của cách mạng. Những người thầy, người trò không đứng ngoài cuộc đấu tranh dân tộc mà chính là lực lượng quan trọng góp phần quyết định thắng lợi lâu dài của đất nước.
Tầm nhìn mới về vai trò của trí thức và đại học
Hơn 80 năm sau, cũng tại Đại học quốc gia Hà Nội, ngày 16/5/2026, nhân kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến dự và phát biểu thông điệp có ý nghĩa đặc biệt về vai trò của đại học, khoa học, công nghệ và trí thức trong tương lai phát triển mới của đất nước. Theo đó, Đại học Quốc gia Hà Nội không còn được nhìn chủ yếu như một thiết chế giáo dục, mà đang được đặt vào vị trí của một hạ tầng chiến lược quốc gia.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ nhấn mạnh nhiệm vụ đào tạo nhân lực chất lượng cao hay nâng cao thứ hạng học thuật mà đặt ra cho Đại học Quốc gia Hà Nội những trọng trách gắn trực tiếp với tương lai cạnh tranh và phát triển của đất nước: tiên phong về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, dữ liệu lớn, công nghệ xanh và đổi mới sáng tạo. Đây không đơn thuần là danh mục các ngành công nghệ ưu tiên. Đó chính là bản đồ của cuộc cạnh tranh toàn cầu trong thế kỷ XXI.
Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Đại học Quốc gia Hà Nội phải trở thành đại học tinh hoa, hướng tới nhóm các đại học hàng đầu Châu Á và thế giới, điều đó không chỉ mang ý nghĩa học thuật hay danh tiếng. Mà phản ánh một nhận thức chiến lược rằng: muốn bước lên những nấc thang phát triển cao hơn, Việt Nam phải xây dựng được những trung tâm trí tuệ đủ sức tham gia vào cuộc cạnh tranh toàn cầu về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Bài phát biểu của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ đặt giáo dục đại học vào trung tâm chiến lược phát triển quốc gia, mà còn phản ánh một tầm nhìn mới về vai trò của trí thức trong thế kỷ XXI.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Đại học Quốc gia Hà Nội phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, trung tâm nghiên cứu khoa học công nghệ hàng đầu, trung tâm kết nối tri thức với phát triển, trung tâm tư vấn chiến lược chính sách và trung tâm ngoại giao học thuật của đất nước. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Bước vào kỷ nguyên mới, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước, đòi hỏi Đại học Quốc gia Hà Nội phải nỗ lực cao hơn, hành động mạnh mẽ hơn, bứt phá rõ rệt hơn để thực sự xứng đáng với tầm vóc và sứ mệnh của một đại học quốc gia. Đảng ta đã nhiều lần cảnh báo, tụt hậu là nguy cơ bao trùm, đe dọa vận mệnh và tương lai dân tộc. Tụt hậu về trình độ phát triển bắt nguồn từ tụt hậu về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, về hàm lượng tri thức trong sản xuất, dịch vụ và quản trị quốc gia. Trong thời đại toàn cầu hóa và cách mạng công nghệ phát triển như vũ bão, tụt hậu đồng nghĩa với lệ thuộc, suy yếu và đánh mất cơ hội vươn lên”.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có thể được xem như một lời hiệu triệu đối với giới trí thức Việt Nam. Bởi trong chiều sâu của thông điệp ấy là một kỳ vọng rất rõ: trí thức không đứng ngoài những vấn đề lớn của đất nước; đại học không đứng ngoài chiến lược phát triển quốc gia; khoa học không đứng ngoài cuộc cạnh tranh toàn cầu về công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đất nước đang cần trí thức tham gia trực tiếp vào những "mặt trận phát triển" mới của thời đại.
Nếu như năm 1945, với lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vai trò của Đại học Quốc gia Hà Nội gắn với khát vọng xây dựng một quốc gia độc lập, tự do thì hôm nay, Đại học Quốc gia Hà Nội đang được đặt vào trung tâm của khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia phát triển bằng tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, một quốc gia ngày một hùng cường thịnh vượng hơn, người dân ấm no hạnh phúc hơn.
