Xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người là bước chuyển chiến lược được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XIV, ngày 20/07. Theo các chuyên gia, đây không chỉ là sự thay đổi mô hình phát triển mà còn là sự thay đổi cách thức tạo ra của cải và lợi thế cạnh tranh quốc gia.
Trong giai đoạn đất nước đổi mới, vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ là những động lực tăng trưởng chính góp phần tạo nên những thành tựu quan trọng của Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, việc xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người trở thành yêu cầu tất yếu để tạo dựng sức cạnh tranh và tăng trưởng bền vững trong dài hạn.
Động lực tăng trưởng mới
"Đất nước tạo ra của cải, sức cạnh tranh bằng cách nào trong dài hạn?" Để trả lời cho câu hỏi này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ: phải chuyển từ mô hình tăng trưởng phụ thuộc nhiều vào vốn, tài nguyên, gia công và lao động giá rẻ sang mô hình phát triển dựa trên năng suất, tri thức, dữ liệu, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao và quản trị hiện đại; qua đó xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ nhưng vẫn hội nhập hiệu quả.
Đây là bước chuyển có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh những lợi thế từng tạo nên tốc độ tăng trưởng cao của Việt Nam đang dần suy giảm. Từ thực tiễn phát triển hiện nay, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng: Đây là sự chuyển đổi rất căn bản. Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí thấp mà phải cạnh tranh bằng năng suất, tri thức, dữ liệu, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị. Khoa học – công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phải được chuyển hóa thành những sản phẩm, thành giá trị gia tăng và thành sức mạnh cạnh tranh thực sự của nền kinh tế. Ý nghĩa chiến lược của bước chuyển này là giúp Việt Nam vượt lên những khâu có giá trị thấp trong chuỗi sản xuất toàn cầu, nâng cao khả năng tự chủ và tạo nền tảng cho tăng trưởng nhanh và bền vững.
Trong quá trình chuyển đổi đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng con người cùng với năng suất, tri thức và công nghệ, là những trụ cột của mô hình phát triển mới. Theo Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, đây là tư duy phát triển mang tính dài hạn: Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng quyết liệt, quốc gia nào làm chủ được tri thức, làm chủ được công nghệ và nhân lực chất lượng cao thì sẽ có nhiều cơ hội định vị ở những khâu có giá trị gia tăng lớn hơn. Đặc biệt, việc đặt con người vào trung tâm cho thấy phát triển không chỉ nhằm tạo ra nhiều của cải hơn mà còn phải nâng cao chất lượng sống, cơ hội phát triển và hạnh phúc của nhân dân.
Con người được đặt ở vị trí trung tâm trong mô hình phát triển mới không chỉ hướng đến mục tiêu tăng trưởng nhanh hơn mà còn phát triển bền vững hơn. Tuy nhiên, để tất cả các yếu tố: năng suất, tri thức, công nghệ và con người thực sự trở thành động lực tạo ra của cải và sức cạnh tranh quốc gia, điều quan trọng là phải tạo dựng những điều kiện cần thiết để mô hình mới đi vào thực tiễn.
Hiện thực hóa động lực phát triển
Để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phải thực sự chuyển hóa thành năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh, Việt Nam cần tạo dựng đồng bộ các điều kiện về thể chế, nguồn lực và môi trường đổi mới sáng tạo song song với việc đổi mới mô hình phát triển. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò quản lý, kiến tạo của Nhà nước và vai trò của thị trường trong huy động, phân bổ nguồn lực; bảo đảm kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế; đồng thời gắn thu hút đầu tư nước ngoài với chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực nội sinh.
Để hiện thực hóa những định hướng này, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cho rằng:Trước hết, cần đột phá về thể chế, chuyển mạnh từ quản lý, kiểm soát sang kiến tạo và khuyến khích sáng tạo. Pháp luật phải theo kịp công nghệ mới, có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, dữ liệu và thành quả nghiên cứu; đồng thời loại bỏ những thủ tục cản trở đầu tư và thương mại hóa công nghệ. Thứ hai, cần có chính sách đủ mạnh để thu hút, trọng dụng và giữ chân nhân tài, nhất là các nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, đội ngũ quản trị giỏi. Thứ ba, cần đưa doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Cuối cùng, chúng ta cần phát triển hạ tầng số và dữ liệu quốc gia đồng bộ, liên thông, an toàn, đưa chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo vào thực chất trong quản trị, sản xuất và dịch vụ. Muốn mô hình mới thành công thì thể chế phải mở đường, con người là trung tâm, công nghệ là động lực và doanh nghiệp phải là chủ thể thực hiện.
Từ góc độ kinh tế, Tiến sĩ Lê Duy Bình, chuyên gia kinh tế, cũng cho rằng: Mô hình tăng trưởng mới này đòi hỏi chúng ta phải có những yêu cầu cần thiết, ví dụ như nhân lực, thể chế và đặc biệt là những yếu tố về khoa học - công nghệ. Như vậy, chúng ta xây dựng những thể chế tốt hơn, có được môi trường đầu tư thuận lợi và hỗ trợ cho quá trình chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng mới.
Yêu cầu phải chuyển sang mô hình phát triển mới dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và con người không chỉ là sự thay đổi về động lực tăng trưởng mà còn là nền tảng để nâng cao năng lực nội dung, tăng sức cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
