Các làng nghề của Việt Nam không chỉ mang giá trị về mặt kinh tế mà còn là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa dân tộc và mang đậm dấu ấn của kiến trúc truyền thống Việt Nam. Khai thác tiềm năng của làng nghề để thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch là một trong những hướng đi triển vọng. Tuy nhiên, làng nghề truyền thống trong thời kỳ đổi mới đặt ra những thách thức, đặc biệt là bảo tồn và phát triển về không gian kiến trúc.
Hiện nay, Việt Nam có hơn 2.000 làng nghề, làng nghề truyền thống đã được công nhận. Một số làng nghề nổi tiếng, như: làng múa rối nước Đào Thục, làng làm nón Đại Áng, làng gốm Bát Tràng, làng cốm Vòng... Làng nghề góp phần phát triển kinh tế nông thôn, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho lao động tại các địa phương.
Bên cạnh đó, làng nghề còn là kho tàng chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, lịch sử phong phú. Trong đó nổi bật nhất là các giá trị về văn hóa truyền thống và các di sản văn hóa, như: công trình kiến trúc đình, chùa, cảnh quan, văn hóa ẩm thực, nghệ thuật biểu diễn, lễ hội...
Đặc biệt, không gian sáng tạo sản phẩm và cảnh quan làng nghề tạo nên sự độc đáo, mới lạ mang đặc trưng riêng của không gian kiến trúc làng nghề đã thu hút nhiều khách du lịch. Đó là lý do chị Vũ Tuyết Hạnh, phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội, thường xuyên cho các con đến làng nghề gốm Bát Tràng: "Tôi rất thích cho các cháu đến đây, các cháu gần gũi với thiên nhiên hơn và được trải nghiệm làm gốm. Sang đây các cháu được chơi thoải mái hơn, được sáng tạo hơn."
Tuy nhiên, kiến trúc sư Trần Huy Ánh nhận định trong quá trình đô thị hóa, các địa phương làng nghề phải nỗ lực để giữ gìn và phát triển không gian kiến trúc, vừa bảo tồn di sản, vừa phát triển du lịch, kinh tế: "Nếu chúng ta chỉ giữ làng quê như một sân khấu để nhiều người đến xem một ngôi làng tồn tại trong quá trình đô thị hóa thì sân khấu ấy sẽ biến mất rất nhanh. Cơn lốc đô thị hóa không loại bỏ một không gian nào cả. Những làng bị đô thị hóa rất nhanh, kể cả làng nghề thủ công cũng như làng nghề nông nghiệp, sớm muộn cũng mất đi vẻ hấp dẫn và đặc sắc."
Bảo tồn không gian làng nghề không chỉ là gìn giữ các giá trị kiến trúc truyền thống mà còn là cách duy trì lối sống cộng đồng và tinh hoa nghề nghiệp qua nhiều thế hệ. Bằng một số giải pháp, như: phát triển du lịch trải nghiệm để tạo đầu ra cho sản phẩm; giữ gìn kiến trúc truyền thống đình, chùa, nhà thờ tổ nghề; hỗ trợ nghệ nhân và đào tạo thế hệ trẻ nhằm duy trì nguồn nhân lực kế thừa; áp dụng công nghệ mới trong quảng bá và thiết kế sản phẩm để làng nghề vừa giữ được nét truyền thống vừa bắt nhịp với nhu cầu thị trường hiện đại.
Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh, yếu tố thực sự thu hút du khách là môi trường sinh thái, vì vậy cần xây dựng làng nghề thành các đơn vị tự chủ sinh thái: "Chúng ta không chỉ nên giữ làng không mà giữ cả môi trường sinh thái của làng đó. Khi ngôi làng đó bị ô nhiễm về sinh thái, về văn hóa, vế kết nối cộng đồng thì làng quê cũng không còn sức sống nữa. Do vậy, trong quá trình đô thị hóa, tôi cho rằng hạt nhân quan trọng nhất, biểu tượng của một làng quê là đơn vị tự chủ sinh thái thì sẽ bền vững trước những thách thức mới."
Đối với làng nghề bị ô nhiễm, tiến sĩ Nguyễn Tất Thắng, nghiên cứu viên cao cấp của Viện kiến trúc quốc gia của Bộ Xây dựng, cho rằng cần có phương án quy hoạch hợp lý để hạn chế ảnh hưởng đến môi trường và đời sống người dân.
Muốn vừa giữ gìn được làng nghề, gìn giữ được các giá trị văn hóa song hành với bảo tồn, cần phân vùng quy hoạch làng nghề, đưa sang vị trí thoát khỏi khu định cư, phải là một khu tập trung có cơ sở hạ tầng kỹ thuật tốt đáp ứng được toàn bộ dây chuyền sản xuất. Còn trong các khu ở truyền thống, các khu vực sản xuất của làng nghề chuyển thành các khu vực kinh doanh sản phẩm, không sản xuất nữa, hoặc các hội chợ giới thiệu sản phẩm, hoặc là các hình thức thăm quan, du lịch sản phẩm.
Trong quá trình đô thị hóa, việc bảo tồn không gian kiến trúc làng nghề không chỉ phát huy những giá trị văn hóa đặc trưng mà các ngành chức năng còn thực hiện việc số hóa không gian làng nghề để tổng hợp các địa danh, địa điểm và các sản phẩm đặc trưng để du khách trong và ngoài nước biết đến. Qua đó, thu hút khách tham quan du lịch trực tiếp trải nghiệm làm sản phẩm thủ công và tìm hiểu văn hóa truyền thống
