Nắng nóng cực đoan đang đe dọa trực tiếp đến sinh kế và sức khỏe của hơn 1 tỷ người, đồng thời cũng là tác nhân góp phần làm trầm trọng thêm các điểm yếu của hệ thống nông lương toàn cầu. Đây là nội dung quan trọng được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) đưa ra trong báo cáo "Nắng nóng cực đoan và nông nghiệp" vừa công bố. Báo cáo nhấn mạnh tần suất, cường độ và thời gian kéo dài của các đợt nhiệt độ cực hạn gia tăng mạnh trong nửa thế kỷ qua đã gây ra những cú sốc sinh lý nghiêm trọng cho cây trồng, vật nuôi và con người.
Các dữ liệu khí hậu mới nhất cho thấy năm 2024 và 2025 liên tục thiết lập những kỷ lục nhiệt độ mới, đưa hành tinh vào trạng thái mất cân bằng năng lượng nghiêm trọng nhất trong lịch sử quan sát. Sự ấm lên toàn cầu đang thu hẹp "ngưỡng an toàn nhiệt" (khoảng cách giữa nhiệt độ môi trường lý tưởng và điểm bắt đầu xảy ra tổn thương sinh lý đối với các loài sinh vật). Đối với phần lớn cây trồng, vật nuôi, tình trạng sốc nhiệt bắt đầu xảy ra khi nhiệt độ môi trường chạm mức 25-35 độ C, đặc biệt là trong các giai đoạn nhạy cảm nhất như ra hoa và sinh sản.
Khi nhiệt độ tại các vùng sản xuất lương thực chính vượt mức 40 độ C, các ranh giới sinh tồn này vốn dĩ đã bị phá vỡ. Đánh giá về sự thay đổi mang tính bản chất này, ông Kaveh Zahedi, Giám đốc Văn phòng Biến đổi khí hậu, Đa dạng sinh học và Môi trường của FAO, nhận định: "Nắng nóng cực đoan đang đảo lộn hoàn toàn diện mạo ngành nông nghiệp. Nó không chỉ buộc người nông dân phải thay đổi những gì họ trồng, điều chỉnh lại lịch thời vụ, mà xa hơn thế, nó còn đặt ra một câu hỏi nghiệt ngã: Liệu chúng ta có thể tiếp tục duy trì những nguồn lương thực vốn đã nuôi sống nhân loại suốt hàng thế kỷ qua hay không."
Trong lĩnh vực trồng trọt, năng suất của hầu hết các loại cây lương thực quan trọng như ngô và lúa mì bắt đầu giảm sút khi nhiệt độ vượt ngưỡng 30 độ C. Theo thống kê, cứ mỗi độ C tăng thêm trong nhiệt độ trung bình toàn cầu, năng suất ngô và lúa mì dự kiến sẽ giảm từ 4% đến 10% . Nhiệt độ cao không chỉ gây hại cho cây mà còn làm thay đổi chu kỳ sinh trưởng của côn trùng, dẫn đến các đợt bùng phát dịch hại tấn công những diện tích cây trồng vốn đã suy yếu vì nhiệt.
Cùng với đó, ngành chăn nuôi cũng chịu những tổn thất nặng nề khi động vật vượt quá ngưỡng thích nghi nhiệt. Với nhiệt độ trên 25 độ C, gia súc sẽ uống nhiều nước hơn, giảm ăn và hạn chế vận động để hạ nhiệt. Nếu tình trạng nắng nóng kéo dài, áp lực sinh lý sẽ dẫn đến suy yếu hệ tiêu hóa, suy tạng và sốc tim mạch. Những năm trước đây, tại một số khu vực, tỷ lệ tử vong của đàn bò thịt lên tới 24% do ảnh hưởng của các đợt sóng nhiệt cực đoan.
Ông Kaveh Zahedi khẳng định: "Nắng nóng cực đoan sẽ khiến ngành chăn nuôi và sản xuất sữa gặp nhiều khó khăn hơn, thậm chí trong nhiều trường hợp làm gia tăng tỷ lệ gia súc chết do sốc nhiệt quá nặng. Những tác động tiêu cực này đang lan rộng trên tất cả các phương diện của hệ thống thực phẩm nông nghiệp".
Tương tự, các sản phẩm thủy sản cũng đối mặt với nguy cơ đứt gãy khi nhiệt độ nước tăng cao. Về thiệt hại kinh tế trong lĩnh vực này, ông Kaveh Zahedi cho rằng: "Chúng ta có thể thấy nhiệt độ cao cũng tác động lên ngư nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Khoảng 15% hoạt động ngư nghiệp đã bị ảnh hưởng bởi các hiện tượng nhiệt độ cực đoan, dẫn đến tổn thất kinh tế vượt mức 6 tỷ USD".
Không chỉ gây ảnh hưởng lớn đến cây trồng, vật nuôi, nắng nóng cực đoan cũng gây ra hệ lụy đối với những lao động nông nghiệp, nhóm đối tượng có nguy cơ tử vong do nhiệt cao gấp 35 lần so với các ngành nghề khác. Theo nghiên cứu của các chuyên gia, ước tính mỗi năm, thế giới tổn thất tới 500 tỷ giờ làm việc do nắng nóng. Khi nhiệt độ ở ngưỡng trên 20 độ C, cứ mỗi độ tăng thêm sẽ khiến năng suất lao động giảm từ 2% - 3%.
Các phân tích trong báo cáo "Nắng nóng cực đoan và nông nghiệp" cho thấy sự nguy hiểm của nắng nóng cực đoan còn nằm ở khả năng tương tác và khuếch đại các hiểm họa khác, như: hạn hán, cháy rừng và dịch bệnh, biến nó thành tác 1 trong những tác nhân làm gia tăng thiệt hại. Giải thích về cơ chế này, ông Kaveh Zahedi nêu rõ: "Nắng nóng cực đoan không chỉ gây tác động đơn lẻ, mà khi kết hợp với các hiểm họa khác, tác động sẽ bị nhân lên, đặc biệt là khi kết hợp với hạn hán. Khi nắng nóng cực đoan và hạn hán cùng xảy ra, bạn sẽ thấy một tác động cộng hưởng vô cùng lớn, làm sụt giảm năng suất cây trồng, gây thiệt hại nặng nề hơn cho chăn nuôi và ngư nghiệp, từ đó giảm sản lượng, giảm hiệu quả sản xuất và tất nhiên là ảnh hưởng đến các cộng đồng nông dân và con người".
Về kinh tế, các thảm họa thiên tai trong 3 thập kỷ qua đã gây tổn thất ước tính 3,26 nghìn tỷ USD cho ngành nông nghiệp thế giới. Nắng nóng còn đẩy nhanh quá trình hư hỏng thực phẩm sau thu hoạch do hệ thống làm mát không đủ khả năng chống chọi. Khoảng 526 triệu tấn lương thực, tương đương 12% sản lượng toàn cầu, bị lãng phí mỗi năm do thiếu hạ tầng bảo quản lạnh, dẫn đến biến động giá thực phẩm và đe dọa khả năng tiếp cận dinh dưỡng của các quốc gia đang phát triển. Sự thiếu hụt nguồn cung dẫn đến việc tăng giá đột biến trên thị trường thế giới, trực tiếp ảnh hưởng đến túi tiền của người tiêu dùng và ổn định kinh tế xã hội.
Thực tế tình trạng khí hậu khắc nghiệt hiện nay cho thấy nắng nóng cực đoan đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến những nền tảng vốn được xem là ổn định của hệ thống nông lương toàn cầu, đặt nhân loại trước nguy cơ đứt gãy cả về sản xuất, sinh kế và an ninh lương thực. Theo các chuyên gia, để giảm bớt tác động của biến đổi khí hậu đối với cuộc sống, các quốc gia cần nhanh chóng chuyển sang sản xuất sạch, ít gây ô nhiễm, nhằm giữ cho Trái đất không vượt quá “ngưỡng chịu đựng”.
