Công nghệ, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu, công nghệ lượng tử, an ninh mạng, công nghệ xanh… đang trở thành những yếu tố góp phần định hình sức mạnh, khả năng cạnh tranh và vị thế của mỗi quốc gia. Theo các chuyên gia, nhà ngoại giao, khi công tác đối ngoại Việt Nam được xác định phải là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên trong kỷ nguyên mới, ngoại giao công nghệ trở thành một hướng đi chiến lược.
Tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 vừa qua, ngoại giao công nghệ được đặt trung tâm tại các cuộc thảo luận. Ngoại giao công nghệ không chỉ giúp Việt Nam tìm kiếm công nghệ, kết nối với các tập đoàn lớn, thu hút nguồn vốn và nhân tài, mà phải hướng tới mục tiêu cao hơn là làm chủ những công nghệ chiến lược. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương khẳng định: "Phát triển và làm chủ các công nghệ chiến lược không chỉ là yêu cầu của ngành khoa học và công nghệ mà là yêu cầu của cả quá trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Hiện nay, sản phẩm công nghệ cao đang chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, phần giá trị gia tăng lớn nhất và các công nghệ lõi trong các sản phẩm công nghệ này vẫn thuộc về khu vực đầu tư nước ngoài... Do vậy, điều chúng ta cần hiện nay là làm chủ được những công nghệ lõi để tạo ra giá trị gia tăng cao cho đất nước".
Đây là sự thay đổi quan trọng trong tư duy. Bởi nếu chỉ dừng ở việc thu hút một dự án đầu tư, ký một thỏa thuận hợp tác hay đưa một công nghệ vào Việt Nam, giá trị tạo ra có thể chỉ nằm ở trước mắt. Nhưng nếu thông qua hợp tác quốc tế để hình thành đội ngũ nhân lực, năng lực nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước, thì ngoại giao sẽ thực sự tạo ra năng lực phát triển lâu dài. Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhận định trong kỷ nguyên AI và bán dẫn, ngoại giao công nghệ giúp Việt Nam tìm đúng đối tác, đúng công nghệ, đúng lĩnh vực và quan trọng nhất là xây dựng được năng lực để tiếp nhận, hấp thụ, cải tiến và từng bước sáng tạo công nghệ: "Chúng tôi cho rằng đây là một trong những sứ mệnh cốt lõi của ngoại giao khoa học. Muốn thực hiện được sứ mệnh đó, phải xây dựng, kết nối và phát huy hiệu quả các mạng lưới khoa học quốc tế, qua đó đưa khoa học Việt Nam ra thế giới, đồng thời đưa thế giới đến với Việt Nam, cùng làm khoa học, cùng giải quyết những bài toán phát triển lớn của đất nước".
Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt. Với AI và bán dẫn, câu chuyện không còn đơn thuần là doanh nghiệp nào có sản phẩm tốt hơn, mà liên quan đến chuỗi cung ứng, hạ tầng tính toán, năng lượng, nhân lực, vốn, dữ liệu và cả các tiêu chuẩn, quy tắc quốc tế. Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên Research in Globalization cũng chỉ ra rằng AI đang ngày càng trở thành một công cụ của cạnh tranh chiến lược; năng lực AI, hạ tầng tính toán, chip bán dẫn và việc định hình các quy tắc công nghệ đang tác động trực tiếp đến quan hệ quốc tế.
Vì vậy, nếu ngoại giao kinh tế là nhiệm vụ trung tâm thì ngoại giao công nghệ chính là mũi nhọn tiên phong, là nhiệm vụ trung tâm của ngoại giao kinh tế trong kỷ nguyên mới. Theo Đại sứ Việt Nam tại Singapore Trần Phước Anh, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài không chỉ theo dõi tình hình chính trị, kinh tế mà cần nắm bắt các xu hướng công nghệ mới, nhận diện những trung tâm nghiên cứu, những doanh nghiệp công nghệ hàng đầu, những nguồn vốn và mạng lưới nhân lực mà Việt Nam có thể kết nối. Ngoại giao khoa học công nghệ phải tạo dựng môi trường thuận lợi để Việt Nam thu hút trí tuệ, nguồn lực chất lượng cao và kết nối Việt Nam với các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên thế giới: "Với những thế mạnh của Singapore, Việt Nam hiện nay cũng có Trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia, Khu công nghệ cao Hòa Lạc cũng như ở thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi kết nối những Trung tâm đổi mới sáng tạo này với các Viện nghiên cứu, các trường Đại học của Singapore. Thứ hai, Đại sứ quán kết nối các doanh nghiệp khởi nghiệp startup giữa Việt Nam và Singapore. Các startup ở Việt Nam năng lực rất tốt, ý tưởng cũng rất tốt nhưng họ cần những kinh nghiệm, nguồn lực, đó là thế mạnh của Singapore. Do vậy, Đại sứ quán đóng vai trò kết nối các hệ sinh thái này lại với nhau để có thể tận dụng được những sức mạnh tổng hợp".
Trong kỷ nguyên mà AI, bán dẫn, dữ liệu và các công nghệ chiến lược đang trở thành những nguồn lực mới của sức mạnh quốc gia, nước nào kết nối được tốt nhất giữa năng lực trong nước và nguồn lực toàn cầu, nước đó sẽ có thêm lợi thế trong cuộc cạnh tranh phát triển.
Với Việt Nam, ngoại giao công nghệ mở đường để tiếp nhận tri thức, kết nối để cùng nghiên cứu, hợp tác để cùng phát triển và cuối cùng là tạo dựng năng lực công nghệ của chính mình, đưa năng lực công nghệ thành một nguồn sức mạnh mới của quốc gia.
