Xiếc “Sơn Thần Thuỷ Quái” – Đưa xiếc Việt vươn xa nhờ công nghệ và cảm xúc

Trong bối cảnh công nghệ mở ra hướng đi mới cho nghệ thuật biểu diễn, “Sơn Thần Thủy Quái” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam là lời giải cho bài toán đổi mới mà vẫn giữ nguyên bản sắc. Nhân dịp vở diễn đang tạo tiếng vang lớn tại Rạp Xiếc Trung ương, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với NSND Tống Toàn Thắng – Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, tác giả tác phẩm kể về hành trình đưa xiếc Việt vươn xa nhờ công nghệ và cảm xúc.

Phóng viên (PV): Thưa ông, “Sơn Thần Thủy Quái” được phát triển từ truyền thuyết "Sơn Tinh - Thủy Tinh" từng được Liên đoàn Xiếc Việt Nam dàn dựng cách đây 20 năm. Vì sao ông và ê-kíp quyết định mang câu chuyện trở lại thay vì lựa chọn một đề tài hoàn toàn mới?

NSND Tống Toàn Thắng: Cách đây 20 năm, Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã dàn dựng vở diễn "Sơn Tinh Thủy Tinh" và cũng rất vinh dự, tôi là người đóng vai Sơn Tinh hồi đó.

Hồi đó khi "Sơn Tinh Thủy Tinh" bùng nổ vào năm 2006, nó đã tạo ra một sự kiện rất lớn tại rạp xiếc, khán giả được chiêm ngưỡng những màn trình diễn vô cùng độc đáo. Đặc biệt khi đó tôi đóng vai Sơn Tinh, biểu diễn cùng cá sấu và trăn ở dưới nước. Liên đoàn Xiếc Việt Nam khi ấy rất cố gắng tạo ra một bể nước được bọc bằng bạt rồi đổ nước vào để tạo hiệu ứng, nhưng đã tạo ra sức hút rất lớn đối với khán giả.

Sau 20 năm, thực sự chúng tôi ấp ủ rất lâu mong muốn được dựng lại vở diễn, nhưng để vượt qua phiên bản cũ mà mình từng là diễn viên chính là một áp lực rất lớn. Nó bắt buộc tôi phải tìm tòi xem mình nên làm thế nào để tạo ra một hình ảnh mới, một câu chuyện vẫn dựa trên cốt truyện cũ nhưng phải thổi hồn vào đó những giá trị văn hóa, những điều phù hợp cho khán giả ngày hôm nay.

Đây cũng là một dịp, một cơ hội rất may mắn đối với chúng tôi khi thực hiện Nghị quyết 80 của Đảng cũng như Nghị quyết 57 của Trung ương về chuyển đổi số mạnh mẽ và ứng dụng công nghệ trong các ngành, đặc biệt là văn hóa và nghệ thuật. Chúng tôi nghĩ rằng chỉ có ứng dụng công nghệ, nâng cấp và hiện đại hóa, đưa giá trị hôm nay vào trong đó thì mới thu hút được các đối tượng khán giả trẻ, mở rộng đối tượng đến với Rạp Xiếc Trung ương, không riêng gì phục vụ các nhóm gia đình mà còn lan tỏa cho cả khán giả trong nước cũng như quốc tế.

Và rất may khi ấp ủ, tôi gặp được một đơn vị doanh nghiệp rất muốn đầu tư, đem lại những công nghệ mới cho Việt Nam là VietArt 3D Mapping và ê-kíp của LumiShow. Đặc biệt là các bạn trẻ rất khát khao muốn được đóng góp vào công cuộc phát triển văn hóa, nghệ thuật. Khi trao đổi với các bạn LumiShow, toàn bộ kịch bản của chúng tôi đã có thay đổi hoàn toàn. Chúng tôi bắt đầu tách dỡ kịch bản và đưa vào đó những phần kết hợp với nghệ sĩ xiếc. Khi công nghệ ứng dụng vào nghệ thuật, nó sẽ tạo ra một không gian mới, nhiều trường cảm xúc mới, đặc biệt là người nghệ sĩ sẽ được tôn lên và có một sân diễn mà họ chưa bao giờ được trải nghiệm.

PV: Trong thực tế dàn dựng “Sơn Thần Thủy Quái”, ông đã đưa ra những nguyên tắc nào để bảo đảm công nghệ không lấn át kỹ thuật biểu diễn và cảm xúc của người nghệ sĩ?

NSND Tống Toàn Thắng: Các nghệ sĩ xiếc để thực hiện được một động tác, một tiết mục, họ phải khổ luyện rất nhiều, không đơn thuần chỉ là một hai ngày mà là hàng trăm, hàng nghìn giờ tập để có được kỹ năng, kỹ xảo. Trong khi đó, công nghệ luôn được update và thay đổi rất nhanh.

Đối với chúng tôi, khi đưa công nghệ vào trong “Sơn Thần Thủy Quái”, chúng tôi có một tiêu chí rõ ràng: Công nghệ là dẫn chuyện, công nghệ đưa nghệ sĩ chìm vào những không gian mới, và yếu tố quyết định nhất vẫn là người nghệ sĩ trên sân khấu, tài năng của họ công nghệ không thể nào thay thế được.

Ngược lại, công nghệ làm cho nghệ sĩ có một không gian sáng tạo, họ phải có kỹ năng để phối hợp cùng nhau. Công nghệ không đơn thuần chỉ là những hình ảnh minh họa, làm nền phía sau, mà người nghệ sĩ phải tương tác cùng với công nghệ ấy, gần như đó là một thành tố trong phần trình diễn trên sân khấu. Điều đó khẳng định rằng: Người nghệ sĩ vẫn là trung tâm của sân khấu, của nghệ thuật biểu diễn và công nghệ chỉ làm cho nghệ sĩ đẹp hơn, lộng lẫy hơn, được bước vào những không gian trải nghiệm mang đến nhiều trường cảm xúc cho khán giả.

PV: Vậy việc kết hợp âm hưởng nhạc cụ dân tộc với nhạc pop giao hưởng, âm nhạc thế giới và âm nhạc điện tử điện ảnh trong vở diễn được tính toán như thế nào để cân bằng được nhịp điệu hiện đại với sắc thái văn hóa Việt Nam?

NSND Tống Toàn Thắng: Với xu thế hơi thở ngày hôm nay, đặc biệt là các bạn trẻ, chúng tôi dùng chất liệu nhạc dân gian, những giai điệu truyền thống, nhưng có những phần dàn dựng mang hơi hướng ngày nay, tiết tấu hiện đại nhưng vẫn đậm đà nét văn hóa.

Chúng tôi đưa giá trị dân gian đương đại vào, có những phần trình diễn hư cấu như cảnh phim vì nó liên quan đến phần trình diễn của các nghệ sĩ cùng hình ảnh, tạo thành cái mà chúng tôi thường gọi là thực cảnh. Nó cần phải đa dạng màu sắc của âm nhạc để tạo cho người xem trường cảm xúc tốt hơn khi nghệ sĩ kết hợp cùng hình ảnh 3D Mapping với Panorama 360 độ trên nóc rạp.

PV: Vậy theo thông tin về vở diễn, “Sơn Thần Thủy Quái” được công diễn từ cuối tháng 9 và 1.200 ghế ngồi thường xuyên được lấp đầy. Từ những phản hồi thực tế trong các buổi diễn, ông nhận thấy khán giả đang đón nhận những yếu tố nào nhất? Có phản hồi nào khiến ông và ê-kíp phải bất ngờ hay suy nghĩ lại về hướng đi của mình không?

NSND Tống Toàn Thắng: Phải nói chúng tôi rất hạnh phúc khi “Sơn Thần Thủy Quái” ra mắt buổi diễn đầu tiên đã gần như thay đổi được cảm xúc, cách thưởng thức và suy nghĩ của khán giả đối với nghệ thuật xiếc. Có nhiều người sửng sốt và nhiều bạn trẻ thì lắng xuống. Có một thanh niên tôi nhìn thấy xúc động lắm, bạn nói chưa muốn rời khỏi sân khấu xiếc, vẫn rưng rưng nước mắt, không tưởng tượng được xiếc Việt Nam hay như thế sau gần 20 năm chưa đến rạp. Ngày hôm ấy xem xong bạn thấy tự hào, điều đó là động lực cho chúng tôi qua những buổi diễn đầu tiên. Cùng với đó, trên những nền tảng mạng xã hội như TikTok cũng đã nhận được rất nhiều phản hồi tích cực.

Đặc biệt đối với các cơ quan quản lý, Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch đã có những động viên, khích lệ rằng chúng tôi là đơn vị mạnh dạn đột phá đầu tiên trong khối 12 nhà hát của Bộ và cũng là đơn vị thực hiện phát động chiến dịch “Kế hoạch 100 ngày cao điểm xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số”.

Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã thông qua “Sơn Thần Thủy Quái” để phần nào thực hiện được đúng Nghị quyết 57: Chúng tôi đã chạm tới công nghệ, đã ứng dụng công nghệ trên sân khấu xiếc nói riêng và với nghệ thuật nói chung. Khi chúng ta đã biết ứng dụng công nghệ, đã phối hợp, đã sử dụng nó thì cơ hội sẽ mở ra cho những người sáng tạo, những người nghệ sĩ để họ có một sân chơi mới. Tôi luôn lắng nghe những phản hồi của khán giả, có những người mong muốn được đầu tư hơn nữa để làm cho thật hoành tráng, thật xứng tầm. Nhưng chúng ta không bắt chước mà sẽ học hỏi thế giới đang làm gì để chuyển hóa trở thành những cái của mình, vận dụng nó làm sao để phù hợp, thích nghi với văn hóa truyền thống của Việt Nam.

PV: Với “Sơn Thần Thủy Quái”, Liên đoàn Xiếc Việt Nam có định hướng gì để tiếp cận lâu dài hơn với khán giả, đặc biệt là khán giả trẻ sau hiệu ứng thu hút ban đầu?

NSND Tống Toàn Thắng: Hiện nay, “Sơn Thần Thủy Quái” có kế hoạch biểu diễn định kỳ tại Rạp Xiếc Trung ương vào mỗi cuối tuần. Chúng tôi bán vé online từ trước hai tuần để đảm bảo phân phối tới khán giả. Từ nay đến cuối năm, “Sơn Thần Thuỷ Quái” sẽ tiếp tục được biểu diễn.

Không dừng lại ở đó, chúng tôi sẽ tiếp tục đầu tư, nâng cấp thêm các thiết bị công nghệ, ánh sáng để những màn trình diễn ngày càng hoàn thiện và mãn nhãn. Có thể khán giả xem tháng này rồi, nhưng tháng sau quay lại vẫn sẽ tìm thấy cảm xúc mới.

Ê-kíp chúng tôi đang chuẩn bị đến hai kịch bản cho phiên bản tiếp theo. Ngoài văn hóa truyền thống Việt Nam, chúng tôi đang đầu tư một kịch bản về văn hóa thế giới, nhưng tự lực tự cường "made in Việt Nam", khán giả trong nước cũng có thể thưởng thức những vở diễn về văn hóa cổ đại, sử thi mang màu sắc thế giới.

Chúng tôi cũng chuẩn bị một sân khấu vuông 300 chỗ, tuy khiêm tốn nhưng định hướng tạo thành không gian để khán giả có thể đến trải nghiệm nghệ thuật trình chiếu, kết hợp trải nghiệm ẩm thực tinh hoa của các vùng miền tổ quốc. Tôi nghĩ rằng trong tương lai sẽ có một trung tâm nghệ thuật giải trí, một điểm đến mới mẻ nhờ ứng dụng công nghệ.

PV: Từ quá trình phối hợp giữa đơn vị nghệ thuật với các doanh nghiệp công nghệ, ông rút ra những kinh nghiệm gì về cách kết nối chuyên môn với nguồn lực của xã hội và cơ chế hỗ trợ để hình thành những sản phẩm văn hóa chất lượng?

NSND Tống Toàn Thắng: Ở các nước phát triển, họ có một hệ sinh thái rất tốt giữa nhà đầu tư văn hóa và giải trí. Tôi đã đi nhiều nơi trên thế giới và phải nói rằng, rất hãnh diện, tự hào khi ở Việt Nam, nghệ thuật xiếc vẫn được Đảng, Nhà nước quan tâm với những cơ chế, điều kiện để chúng tôi tiếp tục được phát triển. Tuy nhiên, nếu chỉ chờ nguồn kinh phí từ Nhà nước thì chúng ta sẽ bỏ lỡ những cơ hội.

Vì vậy, mô hình hợp tác công - tư đóng vai trò vô cùng quan trọng. Liên đoàn Xiếc Việt Nam cũng rất tự lực tự cường trong thời gian chờ đợi Nhà nước đầu tư cơ sở hạ tầng, nâng cấp ứng dụng công nghệ, chúng tôi cũng tìm kiếm, bắt tay vào cùng với các đơn vị doanh nghiệp và cả du lịch để tạo thành một hệ sinh thái với mục đích cuối cùng là phục vụ con người và từ đó mang đến giá trị kinh tế. Điều đó vừa để phục vụ văn hóa, phục vụ con người, vừa là một chiến lược để chúng ta thu hút được nguồn lực kinh tế, đến từ cả khán giả trong nước cũng quốc tế. Điều này đòi hỏi các bộ ban ngành phải cùng nhau phối hợp, kiên định con đường duy nhất mà chúng ta hướng đến là gì? Là tạo ra sức mạnh của văn hóa Việt Nam, thu hút nguồn lực từ văn hóa Việt Nam để tạo ra nguồn lực kinh tế.

PV: 20 năm trước ông từng đảm nhận vai Sơn Tinh, khi trở lại với “Sơn Thần Thủy Quái”, ông nhìn thấy những thay đổi nào trong cách kể chuyện bằng nghệ thuật và đâu là những giá trị mà ông muốn giữ lại từ phiên bản trước?

NSND Tống Toàn Thắng: Với tôi, câu chuyện kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật xiếc vẫn là giá trị cốt lõi. Ngày nay, chúng tôi kể bằng tài năng của các nghệ sĩ vàng, những người vừa giành huy chương vàng quốc gia và các giải thưởng quốc tế. Các nghệ sĩ trẻ hiện nay đang rất sung sức, dám làm, dám dấn thân và khát khao kế thừa ngọn lửa truyền nghề.

Đối với tôi 20 năm trước, mặc dù còn khiêm tốn về đầu tư, cảnh trí vẫn còn làm theo sân khấu chứ chưa được ứng dụng công nghệ thì chỉ tạo ra cho cho khán giả cảm nhận sự đồ sộ, chưa mang tính chất hoành tráng. Nhưng bây giờ, khi chúng ta ứng dụng công nghệ và dùng hình ảnh thì nó thực sự sống động như thực cảnh. Chuyển từ giang sơn của Sơn Thần đến giang sơn của Thủy Thần chỉ trong một giai điệu nhạc rất nhanh, đưa khán giả từ rừng núi, nơi chim muông, những cây cối, hoa lá rất đẹp xuống đại dương gặp những nàng tiên cá, những con thủy sinh ở biển, … Nó thay đổi trạng thái khán giả rất nhanh và điều đó, tất nhiên sân khấu truyền thống không thể làm được. Đấy là thế mạnh và cũng là ấn tượng của “Sơn Thần Thủy Quái”.

PV: Theo ông, những yếu tố nào tạo nên bản sắc đủ rõ để xiếc Việt Nam được nhận diện giữa môi trường nghệ thuật quốc tế?

NSND Tống Toàn Thắng: Hầu hết các tiết mục xiếc chúng tôi mang đi quốc tế được giải đều mang đậm đà văn hóa Việt Nam. Từ làn điệu âm nhạc, phong cách biểu diễn, từ bộ trang phục, đạo cụ thôi cũng toát lên đó là của Việt Nam. Những điều đó đang định hình và định danh được xiếc Việt Nam ở trên trường quốc tế. Dù đi đâu, khi nghe một làn nhạc dạo lên và nhìn bóng dáng của những tà trang phục là đã nhìn thấy Việt Nam.

Đặc biệt, rất tự hào khi tôi cũng là người sáng tạo những tiết mục đu nón. Từ chiếc nón lá Việt Nam đến những tà áo dài đều được chúng tôi nhân cách hóa, đưa vào trong nghệ thuật xiếc một cách không khiên cưỡng, rất đẹp và dường như nó sinh ra để biểu diễn cho tiết mục đó. Tiết mục đó đã đạt được giải Bạc của Liên hoan Xiếc thế giới tại Matxcova. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, xiếc Việt Nam, tiết mục đu nón vinh dự được mời chính thức tham gia cuộc thi Monte Carlo vào tháng 01/2027 . Chúng tôi coi đây là giải Oscar của ngành xiếc thế giới và đấy là niềm tự hào. Điều tự hào đó không thể nào thiếu đi được bản sắc văn hóa của Việt Nam, và đó là xiếc Việt Nam.

PV: Sau hơn 40 năm làm nghề, nếu được gửi một thông điệp đến thế hệ nghệ sĩ trẻ đang đứng trước những cơ hội và thách thức của thời đại số, ông muốn nhắn nhủ điều gì?

NSND Tống Toàn Thắng: Tôi muốn nhắn nhủ đến các bạn trẻ, kể cả các bạn trẻ là nghệ sĩ xiếc cũng như các bạn trẻ hiện nay đang khát khao cống hiến không riêng gì trong nghệ thuật, mà ở các môi trường khác. Các bạn hãy vượt qua chính bản thân mình và đó là giá trị đích thực mà chúng ta hướng đến. Thành công hay không là hãy vượt qua chính bản thân, dù điều ấy rất nhỏ bé, rất khiêm tốn nhưng nó cũng là rào cản rất lớn của các bạn nếu như các bạn không vượt qua được. Và một câu nữa, các bạn hãy luôn tự hào mình là người Việt Nam.

PV: Xin trân trọng cảm ơn NSND Tống Toàn Thắng.