Việc hoàn thiện khung pháp lý cho Khu thương mại tự do (FTZ-Free Trade Zone) tại Việt Nam đòi hỏi các cơ chế ưu đãi vượt trội về thuế, thủ tục hành chính và phân cấp quản lý. Thành phố Hồ Chí Minh đang tắc tốc hoàn thiện những quy định này để thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới.
FTZ là mô hình tiên phong, thí điểm và tích lũy kinh nghiệm với các thể chế vượt trội; môi trường đầu tư và thương mại tự do theo tiêu chuẩn quốc tế để thúc đẩy đổi mới thể chế; là đầu mối kết nối sản xuất, thương mại, dịch vụ của Thành phố Hồ Chí Minh với khu vực và thế giới. Tuy nhiên, khi FTZ mở rộng không gian giao dịch xuyên biên giới cho doanh nghiệp và nhà đầu tư, quan hệ hợp đồng giữa doanh nghiệp, ngân hàng, hãng tàu, logistics, bảo hiểm và đối tác quốc tế càng phức tạp. Chính vì vậy, việc giải quyết tranh chấp cần có cơ chế phù hợp với phương thức trọng tài, đặc biệt là trọng tài quốc tế.
Ông Châu Việt Bắc, Phó Tổng Thư ký Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, cho rằng: "Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tiến tới xây dựng một tổ hợp dịch vụ giải quyết tranh chấp. Đây có thể là một tổ hợp đặt trong một tòa nhà, tập trung các dịch vụ hỗ trợ giải quyết tranh chấp, tương tự mô hình của Singapore, nhằm hỗ trợ các giao dịch trong các khu kinh tế đặc biệt."
Theo các chuyên gia, thành phố cần xây dựng hệ sinh thái giao dịch số kết nối doanh nghiệp với ngân hàng, logistics, đối tác quốc tế; đồng thời chuẩn hóa lưu trữ và xác thực chứng cứ điện tử. Về thủ tục hải quan, nếu thiếu vắng cơ chế thí điểm, việc luân chuyển hàng hóa giữa bến cảng trong FTZ với các khu logistics sẽ vô cùng nan giải. Vì vậy, thành phố cần có chính sách hỗ trợ để quá trình này diễn ra nhanh chóng, thuận lợi.
Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Tổng thư ký Hiệp hội Cảng biển Việt Nam, cho rằng: "Hải Phòng cũng đang thí điểm đầu tiên ở Việt Nam gom lại một đơn vị làm thủ tục, toàn bộ thủ tục do Chi cục Hải quan khu vực 3 làm thí điểm làm rất tốt. Theo tôi, Thành phố Hồ Chí Minh nên đề nghị Cục Hải quan áp dụng tương tự mô hình thông quan tập trung của toàn bộ khu vực."
Theo ông Trương Tấn Lộc, Giám đốc Marketing Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn, thành phố cần sớm áp dụng ranh giới số, hải quan một cửa và tích hợp thương mại điện tử để khơi thông luân chuyển hàng hóa, tạo đà bứt phá. "Tôi đề xuất các cơ sở cảng hiện hữu tại khu Cái Mép thượng và thậm chí là thượng lưu sông Thị Vải cũng nên đưa vào quy hoạch thành khu cảng mở kết nối với khu thương mại tự do theo quy hoạch để liên thông.
Thành phố Hồ Chí Minh đang hoàn thiện Nghị quyết về FTZ, đón đầu Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ 1/10/2026. Dù đi sau trong việc phát triển mô hình FTZ, những các chuyên gia cho rằng vấn đề của Thành phố Hồ Chí Minh không nằm ở thời điểm xuất phát mà là tốc độ triển khai. Khi Nghị quyết về FTZ ra đời, sẽ giúp thành phố tận dụng tối đa tiềm năng và lợi thế sẵn có sẽ tạo đà bứt phá cho nền kinh tế trong giai đoạn tới.
