Trong kho tàng nghệ thuật âm nhạc dân gian của đồng bào Khmer có rất nhiều loại hình nghệ thuật đặc sắc, trong đó có Chầm riêng chà pây. Đây là một loại hình nghệ thuật trình diễn độc xướng, vừa đàn vừa hát, có nguồn gốc từ rất lâu đời và từng phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng người Khmer Nam Bộ.
Nghe âm thanh tại đây:
Tiếng Khmer “chà pây” là tên gọi của một loại nhạc cụ dùng để đệm sau mỗi đoạn hát. Khi trình diễn Chầm riêng chà pây, nghệ nhân thường dựa trên các bài thơ dân gian của dân tộc, chủ yếu theo thể thơ 4 chữ hoặc 7 chữ. Tuy nhiên, cũng có những lúc người hát không dựa vào tích truyện nào mà ứng tác ngay trên sân khấu, thể hiện những vần thơ do chính mình sáng tác, nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống, bộc lộ tâm tư, tình cảm và ước vọng của con người.
Về góc độ nghệ thuật, Chầm riêng chà pây có nét tương đồng với hát Xẩm ở miền Bắc. Người biểu diễn tự mình vừa đàn vừa hát, với nhạc cụ duy nhất là đàn Chà pây đong vêng.
Thầy Thạch Hoài Thanh, Giảng viên Trường Đại học Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long, cho biết: Nhạc cụ Chà pây đong vêng giữ vai trò rất quan trọng trong một số dàn nhạc dân gian, như: dàn nhạc Arak, nhạc cưới, và nhạc Mahori. Đối với người biểu diễn Chầm riêng chà pây, đòi hỏi phải có năng khiếu cả về đàn, ca và khả năng ứng tác linh hoạt thì mới có thể biểu diễn hay. Với đồng bào Khmer, hình ảnh người nghệ nhân đàn hát Chầm riêng chà pây đã ăn sâu vào tiềm thức của biết bao thế hệ. Tiếng hát ân tình, dạy con người đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế đã góp phần hình thành nên cốt cách văn hóa tốt đẹp của cộng đồng.
Ông Danh Yên, xã Lâm Tân, Thành phố Cần Thơ, người say mê và gắn bó với nghệ thuật Chầm riêng chà pây từ khi còn nhỏ, cho biết: Chầm riêng chà pây có những nét đặc trưng riêng biệt. Trong quá trình trình diễn, nghệ nhân không vừa đàn vừa hát liên tục mà thường hát chay một đoạn, sau đó dừng lại để gảy đàn đệm rồi mới tiếp tục hát. Đặc biệt, lời ca có thể được ứng tác ngay tại chỗ, thể hiện phong cách riêng của từng nghệ nhân. Chính điều này đã tạo nên sự đa dạng, phong phú cho loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này. Tuy nhiên, để biểu diễn được Chầm riêng Chà Pây một cách trọn vẹn, nghệ nhân không chỉ cần kỹ thuật đàn điêu luyện mà còn phải am hiểu sâu sắc về văn hóa, ngôn ngữ và văn học dân tộc. Những kiến thức ấy giúp họ sáng tác lời ca phù hợp với từng hoàn cảnh, không gian biểu diễn.
Ông Danh Yên chia sẻ: "Bài hát của Chầm riêng chà pây có nhiều, như: Angkor Reak, Sa Rôm-mi, Ong Kom Ca Ek… Khi biểu diễn phải căn cứ vào nghi thức, không khí buồn hay vui để chọn bài cho phù hợp. Ví dụ, trong lễ cưới, lúc cắt hoa cau chỉ có vài bài cố định, nhưng nếu gia chủ yêu cầu kéo dài thì mình phải ứng tác để kể về công ơn cha mẹ. Đó là lúc khó nhất vì phải sáng tác ngay tại chỗ."
Chầm riêng chà pây là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer. Loại hình nghệ thuật này không chỉ tồn tại ở hình thức độc tấu mà còn là nhạc cụ quan trọng trong nhiều dàn nhạc truyền thống. Tùy theo thời gian, không gian và hoàn cảnh biểu diễn, nghệ nhân sẽ lựa chọn bài bản phù hợp, đồng thời phải biết điều chỉnh dây đàn sao cho hòa quyện với dàn nhạc.
Ông Danh Yên cho biết thêm: "Cây đàn chà pây có tổng cộng 12 phím. Khi biểu diễn, nếu dây đàn chưa đúng cao độ với dàn nhạc thì mình phải chỉnh ngay. Khi tự hát một mình thì căng dây theo tông riêng, còn đi diễn với đoàn thì phải chỉnh lại cho phù hợp. Đàn có cơ chế chỉnh dây rất tiện, muốn căng hay chùng đều điều chỉnh được."
Chầm riêng chà pây thể hiện rõ sự sáng tạo của con người Khmer cũng như khả năng thích ứng linh hoạt với môi trường sống. Với những giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc ấy, Chầm riêng Chà Pây của người Khmer đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian vào năm 2013. Đến nay, di sản này vẫn hiện hữu và tiếp tục được gìn giữ trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Khmer Nam Bộ..
