Trước đây, dân tộc Chứt là dân tộc duy nhất trong số 54 dân tộc ở Việt Nam không có trang phục truyền thống. Trước thực tế này, năm 2024, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), chủ trì thực hiện Đề tài nghiên cứu khoa học về trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Chứt và năm 2025 đã thiết kế được bộ trang phục cho dân tộc Chứt.
Nghe âm thanh tại đây:
Người Chứt thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á). Là một trong những dân tộc rất ít người ở Việt Nam, dân tộc Chứt gồm 5 tộc người: Sách, Mày, Rục, A Rem và Mã Liềng. Họ sinh sống chủ yếu ở khu vực Bắc Trung Bộ, hiện nay, chỉ có hơn 7.000 người Chứt sinh sống ở tỉnh Quảng Trị.
Trước đây, người Chứt mặc áo, đóng khố được làm từ vỏ cây rừng, lá rừng hoặc một số da động vật. Trước khi có bộ trang phục riêng, người Chứt mặc đồ của người Kinh hoặc dùng trang phục từ các dân tộc khác. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam, cho biết: “Tôi gặp cộng đồng người Chứt cách đây 35 năm. Nhìn rất lạ, họ mặc áo vest nhưng quần thì lại là quần đùi. Cứ có gì thì họ mặc đấy bởi vì họ không có trang phục. Nghiên cứu trang phục cho dân tộc Chứt hoàn toàn có thể làm được, nếu không dân tộc Chứt sẽ dùng quần áo của các dân tộc khác.”
Đề tài nghiên cứu khoa học về trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Chứt được thực hiện bởi các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực dân tộc học, văn hóa học, cùng sự tham gia của cộng đồng người Chứt. Nhóm thực hiện Đề tài khảo sát thực tế tại Minh Hóa, Tuyên Hóa và Bố Trạch thuộc tỉnh Quảng Bình cũ nay là tỉnh Quảng Trị. Bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng của người Chứt được nghiên cứu, thiết kế một cách bài bản, vừa tôn trọng yếu tố truyền thống, vừa phù hợp điều kiện sinh hoạt hiện nay. Bộ trang phục mới có sự giao thoa tinh tế giữa truyền thống và hiện đại qua các yếu tố: màu sắc, họa tiết và chất liệu ứng dụng.
Về màu sắc, trang phục sử dụng 5 tông màu chủ đạo gồm: sắc đỏ của mặt trời, màu cam, nâu đất của hang đá, nơi cư trú nguyên thủy loài người; và sự chuyển sắc từ xanh đậm sang xanh nhạt của rừng già. Hình ảnh lá cây Ráng, loại cây gắn liền với trang phục vỏ cây người tiền sử, được cách điệu hóa, tạo sợi dây liên kết vô hình giữa quá khứ và hiện tại.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Phương Tú, giảng viên Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, người thiết kế bộ trang phục dân tộc Chứt, cho biết: “Tôi gặp khó khăn về thiết kế. Tôi không có bộ trang phục dân tộc Chứt truyền thống nào hoặc là không có hình ảnh cũng như mô phỏng cụ thể nào đó để đối chiếu. Tôi đưa ra những tiêu chí chính để làm sao bộ trang phục đáp ứng được mong muốn của cộng đồng dân tộc Chứt, chẳng hạn như: dễ mặc, dễ may và khi mặc họ cảm thấy tự tin và phải truyền tải được văn hóa cũng như những giá trị cốt lõi của dân tộc Chứt trong trang phục. Bộ trang phục ra đời tạo được sự kết nối của cuộc sống quá khứ với hiện tại. Tôi sử dụng những đường cách điệu của cây Ráng cũng như cách điệu của những ngọn núi đưa vào trang phục cùng 5 màu sắc, liên tưởng tới 5 nhóm người dân tộc Chứt, tạo kết nối cộng đồng và tính đoàn kết trong cộng đồng dân tộc Chứt.”
Tháng 1 năm 2025, Đề tài nghiên cứu khoa học về trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Chứt được nghiệm thu, đạt kết quả xuất sắc. Trang phục của dân tộc Chứt chính thức được công bố tháng 12 năm 2025. Tại buổi lễ công bố trang phục dân tộc Chứt tổ chức ở tỉnh Quảng Trị, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị bàn giao 624 bộ trang phục, gồm: áo quần nam, nữ và khăn đầu cho các xã Thượng Trạch, Dân Hóa, Kim Điền, Tân Thành, Kim Phú và Tuyên Lâm, những xã có đồng bào Chứt sinh sống.
Tiến sĩ Bùi Thị Bích Lan, Phó Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn học giáo, Chủ nhiệm Đề tài nghiên cứu khoa học về trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Chứt, chia sẻ: “Cộng đồng người Chứt đồng hành với chúng tôi trong tất cả công đoạn từ khâu lấy ý kiến, bản thảo, phác thảo, tham vấn cộng đồng bản thiết kế, cộng đồng trình diễn trang phục trong hội thảo để xin ý kiến của các nhà quản lý, nhà khoa học và chính của cộng đồng dân tộc Chứt. Chúng tôi tiến hành 250 phiếu điều tra, 25 phiên thảo luận nhóm, 98 cuộc phỏng vấn. Từ đó, điều chỉnh và đi đến bộ mẫu hoàn thiện, đáp ứng được đúng nhu cầu, mong muốn của người Chứt.”
Trang phục của dân tộc Chứt được thiết kế phù hợp sử dụng tại các không gian văn hóa. Đồng thời, tạo sự đồng bộ giữa trang phục, lễ hội, diễn xướng dân gian và đời sống tâm linh. Tiến sĩ Võ Thị Mai Phương, Trưởng phòng Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm - Phim dân tộc học, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, cho biết: “Cách đây 30 năm, chúng tôi đã nghiên cứu, sưu tầm về người Chứt nhưng không thể tìm ra một bộ trang phục người Chứt để trưng bày. Vì thế, phần giới thiệu về người Chứt ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chỉ có một số đồ dùng sinh hoạt của họ. Chúng tôi đồng hành cùng cộng đồng người Chứt từ việc khảo sát, trao đổi, thảo luận, chỉnh sửa mẫu. Để tạo ra bộ trang phục người Chút có nhiều lần điều chỉnh về hình dáng, chất liệu, họa tiết, hoa văn…, lấy ý kiến bà con người Chứt mới tạo ra bộ trang phục.”
Đề án nghiên cứu khoa học về trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Chứt thành công, đạt kết quả vượt sự mong đợi, được bà con dân tộc Chứt đón nhận. Việc thiết kế được trang phục cho dân tộc Chứt có ý nghĩa to lớn, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc tạo bản sắc riêng cho dân tộc Chứt.
