Nhân dịp kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam vừa diễn ra buổi giao lưu nghệ thuật mang tên “Hà Nội trong tranh Phạm Bình Chương”, nằm trong chuỗi chương trình “Những nẻo đường nghệ thuật”. Hơn hai thập niên kiên trì đi theo con đường hiện thực tân cổ điển, họa sĩ Phạm Bình Chương đã sáng tác khoảng 200 bức tranh sơn dầu về Hà Nội, lưu giữ những khoảng lặng, những mảng màu thời gian của phố thị qua góc nhìn hội họa giàu cảm xúc.
Hoạ sĩ Phạm Bình Chương chia sẻ: “Hiện thực là một phong cách phổ biến trên thế giới nhưng ở Việt Nam còn hiếm, số lượng tranh hiện thực trong bảo tàng không nhiều. Mảng này ít người vẽ, chưa có nhiều người đi sâu nghiên cứu, nên tôi quyết định đi theo trường phái hiện thực. Ban đầu chỉ là sự tò mò và phát huy sở trường, nhưng càng đi sâu tôi thấy hiện thực nói được nhiều điều. Từ đó tôi lấy đề tài phố làm đối tượng. Không phải vẽ hiện thực thì vẽ cái gì cũng được, mà tôi tập trung vào mảng đề tài mình cảm thấy hợp và có nhiều cảm xúc nhất”.
Sinh năm 1973, tốt nghiệp Thạc sĩ Hội họa tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Phạm Bình Chương từng thử nghiệm qua các phong cách biểu hiện và trừu tượng. Tuy nhiên, nhận thấy ngôn ngữ hiện thực tân cổ điển mới là phương tiện biểu đạt phù hợp nhất với mình, anh quyết định dừng lại và gắn bó trọn vẹn với phố. Bước ngoặt bắt đầu từ năm 1999, tại triển lãm “Hà Nội Thủ đô”, khi bức tranh vẽ góc phố Hàng Đường của anh ra mắt công chúng sau hai tuần lao động liên tục, mỗi ngày 12 tiếng. Từ tác phẩm đầu tay đó, hành trình sáng tác về Hà Nội của Phạm Bình Chương mở ra bền bỉ suốt 27 năm qua.
Tranh của Phạm Bình Chương thu hút người xem bởi cách nhìn cận cảnh vào đời sống thường nhật. Dưới góc nhìn đồng nghiệp, họa sĩ Bùi Quang Tuấn đánh giá cao khả năng truyền cảm và chiều sâu tư tưởng ẩn sau từng nét vẽ của anh: “Tôi đánh giá cao Phạm Bình Chương ở sự truyền cảm. Tranh của Phạm Bình Chương nếu ngắm kỹ ta có thể đọc được câu chuyện ở trong đó. Ví dụ một xe đạp dựng vội ở một góc tường khi trời mưa, hay góc cầu thang, quán nước. Đó là nhịp sống của Hà Nội, biết bao nhiêu cuộc đời mưu sinh, bao nhiêu niềm vui nhỏ bé quện vào không gian đó. Cách nhìn của anh Chương là nhìn một sự vật, hiện tượng ở góc rất hẹp, rất nhỏ nhưng nói được điều rất lớn”.
Một trong những yếu tố làm nên đặc trưng thị giác trong tranh Phạm Bình Chương chính là chất cảm của những bức tường. Với người họa sĩ, tường nhà ở Hà Nội mang dấu ấn thời gian rất riêng mà ít nơi nào có được. Đó là lớp vôi vữa bạc màu, những mảng rêu phong tích tụ qua năm tháng, những vết nứt hay vệt bong tróc do độ ẩm và thời tiết nhiệt đới tạo nên. Dưới ngòi bút của anh, những chi tiết tưởng chừng xù xì, cũ kỹ ấy lại hiện lên đầy mỹ cảm.
Bên cạnh chất tường, ánh sáng là yếu tố được Phạm Bình Chương nghiên cứu rất kỹ lưỡng. Anh phân biệt rõ rệt sắc thái của bốn mùa nắng Hà Nội: nắng tháng Năm trong trẻo hơi ngả sắc trắng nhạt; nắng gắt vàng óng với độ tương phản gay gắt của mùa hè; nắng thu dịu dàng trải đều trên từng mảng sáng tối; và cái nắng mùa đông hanh hao, sắc lạnh. Chính sự tinh tế trong việc bắt trọn ánh sáng đã tạo nên sức hút đặc biệt đối với giới thưởng ngoạn. Nhà sưu tập Võ Ngọc Hùng chia sẻ về ấn tượng sâu sắc đối với mảng tranh này: “Tôi đặc biệt thích những ánh nắng trong tranh của anh Phạm Bình Chương. Mỗi ánh nắng lại mang một tinh thần khác nhau: nắng hè, nắng đông, nắng thu. Tôi có nhiều bức có ánh nắng nhưng rất thích bức “Nắng đông” từng xuất hiện trong triển lãm mỹ thuật 30 năm Đổi mới. Tôi treo bức tranh này ở sảnh chính của nhà. Mỗi lần trước khi đi làm hay cần nguồn năng lượng tích cực, tôi đều ngắm bức tranh và cảm thấy như có thêm nguồn năng lượng tươi mới”.
Xem tranh của Phạm Bình Chương, người ta thường nhận thấy sự vắng bóng của nhịp sống ồn ào. Anh chủ động chọn những khoảng lặng của phố: một góc phố ban trưa vắng lặng, một con ngõ nhỏ sớm mai, hay một đồ vật quen thuộc như chiếc cột điện cũ, cái ấm đun nước, chiếc xích lô, thậm chí là vài lát vỏ bưởi vương bên thềm nhà. Sự tĩnh lặng đó luôn ẩn chứa hơi thở của sự sống thông qua một khoảnh khắc ngẫu nhiên được nắm bắt chuẩn xác. Họa sĩ Phạm Bình Chương phân tích về mối liên hệ giữa không gian, con người và cơ duyên tạo nên tác phẩm: “Tôi muốn mang đến cho người xem những hình ảnh quen thuộc, những con ngõ, góc phố hay đi qua. Tôi phải tìm thời điểm thích hợp và câu chuyện gắn liền với thời điểm đó. Ví dụ một con ngõ bình thường nhưng có cụ già cầm cái làn đi vào, hoặc có vạt nắng xiên qua đúng vị trí đắc địa thì quang cảnh sẽ rất sống động. Nắng gợi cả ký ức nữa: nắng vàng, nắng hanh, nắng thu hay nắng sau mưa. Thời điểm, khoảnh khắc, cảm xúc và ánh sáng hội tụ sẽ tạo thành sự sống mới cho khung cảnh quen thuộc”.
Năm 2025, anh được vinh danh ở hạng mục Tác phẩm tại Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 18. Sự ghi nhận này cho thấy giá trị của hội họa hiện thực trong việc lưu giữ những lát cắt văn hóa đô thị. Dẫu vậy, trước sự biến chuyển nhanh chóng của Hà Nội hôm nay, khi những nếp nhà cũ, con ngõ nhỏ dần nhường chỗ cho các công trình hiện đại, người nghệ sĩ không tránh khỏi những trăn trở về hướng đi tiếp theo. Họa sĩ Phạm Bình Chương bộc bạch về những suy tư trong nghề: “Một câu hỏi đặt ra là Hà Nội cũ đang dần mất đi, vậy tới đây nên vẽ Hà Nội cũ hay vẽ Hà Nội mới. Đôi khi điều này cũng khiến tôi bâng khuâng. Tư liệu cũ vẫn còn nhưng cảm xúc thì không còn như trước vì tôi đã vẽ rồi; còn nhìn những cái mới mà chưa khiến mình rung cảm thì cũng chưa nên vẽ. Chính cảm xúc từ đáy lòng mới giúp tôi vẽ được. Tôi phải thực sự rung động và cảm thấy có vấn đề cần giãi bày”.
Dù vẽ Hà Nội của ký ức hay Hà Nội đương đại, điểm tựa lớn nhất giúp tranh của Phạm Bình Chương có chỗ đứng vững chắc chính là thái độ làm việc nghiêm cẩn và tình cảm chân thực dành cho từng góc phố. Những bức tranh của anh lặng lẽ nhặt nhạnh từng mảnh ký ức bình dị, giúp người xem nhận ra nét đẹp của Thủ đô ngay trong những điều thân thuộc nhất.
