Trong kỉ nguyên số, một cuốn sách không còn gói gọn trong những trang giấy mà còn có thể “cất lời” qua những ứng dụng sách nói hoặc giao diện màn hình điện tử. Hệ sinh thái số thậm chí còn giúp mở rộng “đời sống” của sách giấy thông qua việc chuyển thể thành truyện tranh hoặc phim ảnh. Đây cũng chính là mô hình lí tưởng về sách trong nền công nghiệp văn hóa.
Tuy nhiên, ở Việt Nam, mới chỉ có một vài đơn vị xuất bản được xây dựng theo mô hình này. Một trong số đó chính là Công ty Cổ phần sách điện tử Waka – một trong những đơn vị tiên phong trong việc hình thành một hệ sinh thái số đa dạng.
Để hiểu rõ về việc khai thác bản quyền đa nền tảng từ sách, phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam đã có cuộc trò chuyện với bà Phùng Thị Như Quỳnh, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần sách điện tử Waka.
Phóng viên (PV): Thưa bà Phùng Thị Như Quỳnh, từ góc nhìn của người điều hành, theo bà, bước ngoặt nào đã thúc đẩy Waka chuyển mình từ nền tảng ebook sang mô hình hệ sinh thái khai thác bản quyền đa nền tảng như hiện nay?
Bà Phùng Thị Như Quỳnh: Vâng, bước ngoặt này của Waka không đến từ một quyết định đơn lẻ, mà từ quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng dữ liệu sự hành vi tiêu thụ nội dung của độc giả Việt Nam. Khi quỹ thời gian bị phân mảnh, nhu cầu “nghe sách” trong lúc di chuyển hay vận động tăng nhanh, trong khi thế hệ độc giả trẻ lại có xu hướng tiếp nhận nội dung qua hình ảnh. Nếu chỉ dừng lại ở ebook, giá trị của một tác phẩm sẽ chưa được khai thác trọn vẹn, đồng thời doanh nghiệp sẽ chịu rủi ro lớn khi phụ thuộc vào một định dạng duy nhất trong bối cảnh cạnh tranh nội dung số ngày càng gay gắt.
Chính vì vậy, Waka đã chuyển dịch tư duy vận hành: từ một “nền tảng đọc sách” sang một đơn vị quản trị và khai thác trọn vòng đời bản quyền của tác phẩm. Waka ko chỉ là nền tảng mà còn là là hệ sinh thái đa hình thức thể hiện của sách từ sách ebook, sách nói, sách giấy, truyện tranh. Ngay từ khi một tác phẩm còn ở dạng bản thảo hoặc tác phẩm văn học mạng, chúng tôi đã tính đến khả năng phát triển thành sách nói, truyện tranh, sách in và các hình thức phái sinh khác. Đây là sự chuyển đổi từ mô hình “nhà phát hành ebook” sang mô hình “công ty quản trị tài sản trí tuệ xuất bản đa nền tảng”.
PV: Đâu là thách thức lớn nhất khi Waka vận hành một chuỗi cung ứng bản quyền “khép kín” và đa dạng như vậy?
Bà Phùng Thị Như Quỳnh: Thách thức lớn nhất nằm ở việc đồng bộ hoá năng lực sản xuất giữa các định dạng có đặc thù hoàn toàn khác nhau. Một ấn bản ebook chỉ đòi hỏi quy trình biên tập và dàn trang, trong khi sách nói cần casting giọng đọc, đạo diễn thu âm và hậu kỳ; truyện tranh cần đội ngũ họa sĩ và biên kịch chuyển thể; còn sách in lại phụ thuộc vào nhà in, kho vận và hệ thống phát hành vật lý. Waka phải xây dựng song song nhiều quy trình sản xuất chuyên biệt và đội ngũ nhân sự đa ngành, đồng thời vẫn phải đảm bảo tiến độ ra mắt đồng bộ để tối ưu hiệu ứng truyền thông cho từng tác phẩm.
Bên cạnh đó, việc quản trị vòng đời bản quyền cho từng định dạng với các điều khoản, thời hạn và phạm vi khai thác khác nhau theo từng hợp đồng, đòi hỏi một hệ thống kiểm soát chặt chẽ nhằm tránh xung đột quyền lợi hoặc bỏ sót nghĩa vụ pháp lý đối với tác giả và đối tác. Hơn hết, thị trường hiện nay chưa khai thác hết vòng đời của một tác phẩm, rất nhiều dạng khai thác hợp đồng dưới dạng đơn lẻ: ví dụ tác phẩm này tôi có bản quyền khai thác ebook, nhưng ko có quyền audio, không có quyền chuyển thể sang hình thức truyện tranh. Đây là vấn đề bị tách lẻ ra làm nhiều bước, cũng gây ra khó khăn trong quá trình xuyên suốt.
Ngoài ra, việc quảng bá cho đa định dạng để tối ưu hoá doanh thu cũng yêu cầu đòi hỏi chuyên môn và năng lực của đội ngũ phụ trách cần nâng cao.
PV: Waka hiện sở hữu kho tàng tác phẩm mạng và truyện dịch rất lớn. Tiêu chí nào để lựa chọn một tác phẩm từ định dạng “chữ” để phát triển thành sách nói hoặc truyện tranh?
Bà Phùng Thị Như Quỳnh: Chúng tôi đánh giá dựa trên ba nhóm tiêu chí: Nhóm thứ nhất là chỉ số tương tác thực tế trên nền tảng lượt đọc, tỷ lệ hoàn thành, bình luận và đánh giá của độc giả, vì đây là bằng chứng rõ ràng nhất về sức hút tự nhiên của tác phẩm.
Nhóm thứ hai là mức độ phù hợp của nội dung với định dạng đích: đối với sách nói, đó là chất lượng lời thoại, nhịp truyện và khả năng “gợi hình bằng âm thanh”; đối với truyện tranh, đó là mật độ chi tiết thị giác, tuyến nhân vật rõ nét và tình tiết giàu kịch tính, thuận lợi cho việc chuyển thành phân cảnh.
Nhóm tiêu chí thứ ba liên quan đến điều kiện pháp lý và thương mại: tác phẩm phải có quyền khai thác phái sinh rõ ràng, phù hợp quy định biên tập, xuất bản trong nước, và có quy mô độc giả hoặc thính giả mục tiêu đủ lớn để đảm bảo hiệu quả cho khoản đầu tư sản xuất vốn không nhỏ ở các định dạng này.
PV: Bài toán sở hữu bản quyền gốc là cốt lõi để khai thác đa nền tảng chính thống. Waka đã gặp thuận lợi và khó khăn gì khi đàm phán bản quyền với các đối tác lớn ở nước ngoài (Trung Quốc, Hàn Quốc...) để có quyền khai thác phái sinh?
Bà Phùng Thị Như Quỳnh: Thuận lợi lớn nhất đến từ vị thế thì Waka ngày càng được ghi nhận như một đối tác xuất bản số uy tín tại Việt Nam, sở hữu hệ sinh thái phát hành đa định dạng tương đối hoàn chỉnh. Nền tảng là công ty công nghệ cũng khiến cho chúng tôi có một sự tin tưởng nhất định về năng lực.
Điều này giúp các đối tác nước ngoài yên tâm rằng tác phẩm của họ sẽ được khai thác bài bản, đúng quy định pháp luật và có khả năng tiếp cận độc giả rộng rãi. Kinh nghiệm nhiều năm hợp tác với các nhà xuất bản và công ty văn học mạng lớn cũng giúp Waka xây dựng được mạng lưới đối tác tin cậy, rút ngắn đáng kể thời gian đàm phán cho các dự án về sau.
Về khó khăn, phổ biến nhất là sự khác biệt trong cấu trúc hợp đồng bản quyền giữa các thị trường. Quyền khai thác phái sinh : như quyền audio, quyền chuyển thể truyện tranh, quyền điện ảnh, thường bị tách bạch và thuộc về nhiều chủ thể khác nhau (tác giả gốc, nhà xuất bản, đơn vị quản lý tài sản trí tuệ), khiến việc xác minh và đàm phán trọn gói quyền khai thác đa nền tảng mất nhiều thời gian hơn dự kiến. Bên cạnh đó, khác biệt về ngôn ngữ hợp đồng và quy định kiểm duyệt nội dung giữa các quốc gia cũng đòi hỏi đội ngũ pháp lý của Waka phải am hiểu sâu về sở hữu trí tuệ quốc tế.
PV: Bên cạnh truyện dịch, Waka có chiến lược gì để khai thác đa nền tảng cho các tác phẩm của tác giả thuần Việt, đặc biệt là các tác giả trẻ dòng văn học mạng, giúp họ sống được với nghề và tạo ra sản phẩm chất lượng?
Bà Phùng Thị Như Quỳnh: Waka xác định tác giả thuần Việt, đặc biệt các cây bút trẻ trên nền tảng sáng tác trực tuyến, là nguồn lực chiến lược lâu dài, song hành cùng mảng truyện dịch, chúng tôi có một dự án có tên là Cộng đồng SÁNG TÁC WAKA. Chúng tôi xây dựng cơ chế nhuận bút minh bạch, chia sẻ doanh thu theo lượt đọc, lượt nghe thực tế, giúp tác giả có thể từng bước sống được bằng nghề viết ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp. Với những tác phẩm nổi bật, Waka chủ động đề xuất phát triển thành sách nói, truyện tranh hoặc ấn bản sách in, giúp tác giả tiếp cận thêm nhiều nhóm độc giả mới và gia tăng thu nhập từ các quyền khai thác phái sinh.
Ngoài ra, Waka đầu tư vào công tác biên tập và cố vấn nội dung nhằm nâng cao chất lượng chuyên môn cho tác giả trẻ, đồng thời tổ chức các cuộc thi sáng tác và chương trình đào tạo để phát hiện, bồi dưỡng những cây bút tiềm năng. Mục tiêu của chúng tôi là góp phần xây dựng một hệ sinh thái văn học mạng Việt Nam phát triển bền vững, thay vì chỉ phụ thuộc vào nguồn nội dung nhập khẩu.
PV: Xin cảm ơn bà!
