Nhà văn Phùng Văn Khai: Nhà văn viết về lịch sử cần giải quyết được hai vấn đề đạo lý và pháp lý

Trong làng văn nước ta có những tác giả chuyên viết về lịch sử, lấy lịch sử là đề tài, là mạch nguồn xuyên suốt trong sáng tạo. Nhưng gần đây cũng có những xôn xao dư luận về một số tác phẩm văn học hư cấu từ lịch sử. Từ đây cũng đặt ra vấn đề ý thức, trách nhiệm của nhà văn hôm nay: viết về lịch sử ra sao để tác phẩm có giá trị. Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội trả lời phóng vấn về vấn đề này.

PV: Xin chào Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai! Là một người quan tâm và chuyên tâm sáng tác tiểu thuyết, truyện ngắn về đề tài lịch sử và có những tác phẩm đã dựng lại bối cảnh thời đại với những danh nhân, nhân vật lịch sử đã đi vào tâm thức người Việt. Có lẽ nhà văn cũng cảm nhận được sự quan tâm của độc giả hôm nay đối với những tác phẩm văn học chạm vào lịch sử?

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai: Đúng là thời gian vừa qua đã có những xôn xao, đánh giá khác nhau và dư luận của bạn đọc về vấn đề hư cấu trong văn học về đề tài lịch sử có thỏa đáng hay không, có lợi ích gì không? Tôi cho rằng trước tiên văn học rất cần thiết cho đời sống. Văn học là một phần bồi đắp tâm hồn, tri thức, đam mê và trách nhiệm của con người. Ngày hôm nay với con người thời đại Hồ Chí Minh trong vận động chung của loài người thì lịch sử càng trở nên quan trọng. Chúng ta đâu có nhiều nhà văn sáng tác về đề tài lịch sử. Những nhà văn có thành tựu về sáng tác đề tài lịch sử cũng không nhiều nhặn gì. Có thể nhắc tới những tên tuổi nổi bật như Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Xuân Khánh, Hoàng Quốc Hải… Các giải thưởng lớn như giải thưởng Hồ Chí Minh, giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đã từng trao cho các tác giả viết về đề tài lịch sử. Đó đều là những tác phẩm chính thống ngợi ca dân tộc, đi vào khai thác những nét thuần phong mỹ tục.

PV: Rõ ràng là mỗi người viết và tác phẩm khi khám phá, giải mã và sáng tạo trên nền lịch sử cũng cần những điểm dừng và giới hạn nhất định, phải không thưa nhà văn Phùng Văn Khai?

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai: Với tư cách là người sáng tác chuyên sâu về lịch sử - tôi có 8 tập tiểu thuyết lịch sử đã ra mắt bạn đọc, tái bản nhiều lần - tôi ý thức được một điều rằng lịch sử rất cần cho cuộc sống và văn chương, càng cần để giáo dục truyền thống, tăng thêm vốn kiến thức về văn hóa xã hội, về truyền thống của cha ông, về đường hướng của đất nước.

Lịch sử dân tộc có những khi rất hào hùng nhưng có những lúc rất bi ai. Trước thực tiễn sự thật lịch sử như vậy, các nhà văn đối diện ra sao và giải quyết vấn đề lịch sử của dân tộc trong văn học như thế nào, là điều giới nhà văn chúng tôi rất trăn trở. Chúng tôi cũng ý thức được rằng cần phản ánh lịch sử một cách đúng, có chiều sâu, có trách nhiệm văn hóa và đặc biệt là có phương pháp về sáng tác văn học. Nếu sáng tác mà chỉ thỏa thích được ý chí của mình, thỏa thích câu khách, thỏa thích đam mê làm mới, độc, lạ, chúng ta sẽ gặp khó khăn ngay.

Người viết văn về đề tài lịch sử, phải tuân thủ hai mục tiêu: đó là giải quyết được vấn đề đạo lý và pháp lý. Về đạo lý dân tộc, không cho phép thóa mạ lịch sử, sử dụng những phương pháp phi đạo đức, đánh tráo khái niệm, những cách câu dẫn để mua vui, giải trí. Như vậy là vấp vào đạo lý dân tộc. Trong lịch sử dân tộc có thể diễn ra những điều tai quái, thậm chí trái luân thường đạo lý. Nhưng đó chỉ là thiểu số và khi chúng ta thể hiện vào văn học thì vẫn phải mang tính nhân văn, tinh thần thượng võ của dân tộc, ý chí, sự bao dung vẻ đẹp của người Việt trong chiều sâu văn hóa lịch sử dân tộc.

Chúng ta trưởng thành được từ những vẻ đẹp đó. Những gì còn gây tranh cãi hay khuất khúc cũng chỉ là một phần của lịch sử nhưng không phải là dòng chảy chủ lưu. Một quốc gia như Đại Việt từ thời Hùng Vương đến Trưng Nữ Vương đến Lý Nam Đế, Đinh, Lý, Trần, Lê, Nguyễn, rồi đến thời đại Hồ Chí Minh đều mạch lạc phong quang. Về lịch sử, chúng ta là đất nước văn hiến lâu đời, về tín ngưỡng có đình, đền, chùa, miếu, tiếng nói, chữ viết riêng. Đó là di sản đáng tự hào.

PV: Đạo lý và pháp lý, có thể nói hai phạm trù này đã được nhà văn Phùng Văn Khai hài hòa, thống nhất hệ thống tiểu thuyết lịch sử của mình. Có thể kể đến hàng loạt tiểu thuyết như là tiểu thuyết Trưng Nữ Vương gồm hai tập, đã được phát sóng ở trong chương trình đọc truyện dài kỳ của Đài Tiếng nói Việt Nam mới đây, hay là những cái tiểu thuyết ghi dấu ấn của nhà văn Phùng Văn Khai như tiểu thuyết Phùng Vương, Ngô Vương, Nam Đế Vạn Xuân, Triệu Vương Phục Quốc và Lý Đào Lang Vương và Lý Phật Tử định quốc. Từ đây cũng đặt ra ý thức trách nhiệm cũng như tinh thần nhất quán của nhà văn khi đi sâu vào những vấn đề, câu chuyện và nhân vật lịch sử đã đi vào quá khứ nhưng âm vang vẫn còn vọng lại tới đời sống ngày hôm nay.

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai: Nhà văn bằng lương tri, bằng sự hiểu biết của mình đi đúng hướng, đúng với nhu cầu và sự tin tưởng của nhân dân khi nhìn về lịch sử qua tác phẩm văn học. Nhân dân ta đã trải qua nhiều lầm than, từ lửa đỏ chiến tranh, mất tự do để đi đến ngày hôm nay. Nhân dân chính là lực lượng đầu tiên phản hồi không đồng thuận với những tác phẩm văn học bóp méo lịch sử. Chúng ta đã nhìn thấy những bài học rất đau xót khi rời xa những vẻ đẹp chính yếu của nhân dân, của Tổ quốc, của các vĩ nhân, của các nhân vật lịch sử dân tộc. Nhà văn hoàn toàn có thể đi vào các vùng tối của lịch sử nhưng phải bằng trái tim nhân văn và phải để người đọc chấp nhận.

Khi nhà văn viết mà người đọc không chấp nhận, không đồng tình với những biểu tượng được bôi xóa một cách cẩu thả, trần trụi nghĩa là phải lắng nghe lại tiếng nói của nhân dân. Theo tôi, văn học viết về lịch sử rất cần bản lĩnh, chiều sâu về văn hóa, ý thức cao về truyền thống dân tộc. Viết gì thì viết không thể trượt ra hai đường ray: đạo lý và pháp lý.

PV: Với bề dày trong sáng tác tiểu thuyết lịch sử, nhà văn Phùng Văn Khai hoàn toàn nắm được những yếu tố đặt nền móng cho một tác phẩm chạm vào lịch sử và đồng thời là chạm vào tâm thức của độc giả, công chúng?

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi từng tham khảo ý kiến của các nhà văn đi trước như Nguyễn Xuân Khánh, Hoàng Quốc Hải vv.. , những người thầy của tôi trong lĩnh vực sáng tác văn xuôi về đề tài lịch sử. Theo đó, văn học trước tiên phải có ích với đời sống của nhân dân. Tức là khi đưa ra bất kỳ xuất phát từ lịch sử đều phải hướng tới lợi ích cho cộng đồng, cho người đọc, cho xã hội. Các thông điệp trong sáng tác phải giải quyết được vấn đề đó. Chứ nhà văn không phải là người triệu hồi những bóng ma từ lịch sử trở về. Chúng ta phải đưa những trang vàng, những trang trong kinh viện trở về với đời sống của nhân dân. Khi thể hiện vào trong tác phẩm văn học thì vang lên trong đầu nhà văn là những trang viết ấy ích gì cho bạn đọc, ích gì cho đời sống xã hội. Chứ không phải chúng ta viết về lịch sử để xã hội rối ren, để người đọc mất phương hướng. Thế thì vấn đề đặt ra là, nhà văn phải giải quyết vấn đề đó như thế nào bằng ngòi bút của mình? Nếu như chép lại lịch sử thì đã có sử gia lo. Nếu chỉ viết để thỏa mãn những tò mò của bạn đọc thì méo mó lịch sử. Tìm vào những khoảng mờ lịch sử để thỏa thích phóng bút thì cũng không đưa ra những thông điệp hữu ích cho đời sống.

PV: Bên cạnh sự sáng tạo theo tôi còn là cái tâm của người viết khi nhìn nhận, đánh giá và khơi nguồn sáng lịch sử trong tâm hồn mỗi người Việt. Vì mỗi người Việt chúng ta đều tự hào về lịch sử và tự hào về truyền thống của dân tộc.

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai: Nhà văn phải thấy được tính chính danh của lịch sử. Cần sáng tác bằng trí tuệ, niềm tin, lòng chân thành và bao dung. Khi viết bằng cả trái tim, với lý tưởng khơi chính dẹp tà, tinh thần xây dựng Tổ quốc, nhân dân thì chúng ta sẽ được đồng thuận. Nhà văn có thể viết những khúc rất bi ai của lịch sử nhưng cách biểu đạt phải hướng tới lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân. Thật ra tôi nói vậy cũng không phải là sáo ngôn, sáo ngữ gì đâu. Trí tuệ, tài hoa nhà văn đâu phải dùng để chế tạo ra những cent bắt mắt, gay cấn, gây tò mò, mất phương hướng. Tôi cho rằng Đảng, Nhà nước bao giờ cũng đặt niềm tin vào nhà văn. Tuy nhiên, nên mạnh dạn để các nhà văn, trong đó có các nhà văn viết về lịch sử được tự do trong môi trường thẩm mỹ, thì mới có những tác phẩm hay và mới gần với lịch sử được.