NSND Nguyễn Thước: Một cảnh không thật, 9 cảnh còn lại cũng mất giá trị

NSND Nguyễn Thước là đạo diễn, nhà quay phim tên tuổi của điện ảnh tài liệu Việt Nam đương đại.

Sinh năm 1953 tại Hà Nội, tốt nghiệp khóa quay phim năm 1982 và sau đó học tiếp, tốt nghiệp khóa đạo diễn năm 1999 tại Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội, ông thuộc thế hệ chuyển tiếp giữa truyền thống phim tài liệu nhà nước và cách làm phim tài liệu xã hội hiện đại.

Trưởng thành trong môi trường điện ảnh tài liệu truyền thống, Nguyễn Thước chủ động tìm tới những đề tài có xu hướng đi sâu vào các vấn đề xã hội và số phận con người, thay vì chỉ tái hiện sự kiện.

Sinh ra và gắn bó cả cuộc đời với Hà Nội, người con của Thủ đô này cũng dành phần đáng kể sự nghiệp cho việc đào tạo thế hệ làm phim kế tiếp. Đạo diễn, NSND Nguyễn Thước trả lời phỏng vấn VOV5 về bản chất của nghề và sứ mệnh của những người làm phim tài liệu.

Nghe âm thanh tại đây:

PV: Từ một người cầm máy đến một đạo diễn đã có hơn 40 năm sống cùng phim tài liệu, điều gì trong cách ông nhìn một con người hoặc một câu chuyện đã thay đổi nhiều nhất? Và có điều gì ông vẫn giữ nguyên từ những ngày đầu bước vào nghề?

NSND Nguyễn Thước: Có lẽ điều từ khi làm người quay phim cho đến lúc làm đạo diễn, thì tôi không có gì thay đổi trong cái ý thức về nghề. Đó là một tư chất thiêng liêng của những người làm phim tài liệu, là luôn luôn sập vào những vấn đề của cuộc sống, con người quan tâm. Và những vấn đề con người đang trăn trở, đang tìm những lối thoát để giải quyết những mâu thuẫn đó của cuộc sống. Đấy chính là những vấn đề mà những người làm phim tài liệu luôn luôn tìm đến. Vì vậy, đôi lúc có những vấn đề gai góc mà những người làm phim tài liệu luôn phải đối mặt. Đấy là điều mà tôi không hề thay đổi trong ý thức làm nghề của mình.

PV: Điều này cũng truyền lại cho các thế hệ học trò của ông sau này, đúng không ạ?

NSND Nguyễn Thước: Vâng. Đúng ra thì đạo diễn không phải là một nghề. Tôi cũng nói rất nhiều lần với các sinh viên của tôi - thực ra câu đó không phải của tôi mà là của một đạo diễn Ý nổi tiếng: Đạo diễn không phải là một nghề mà đạo diễn là một thế giới quan. Và cái gọi là nghề, nó chỉ là công cụ để bộc lộ thế giới quan đó. Đấy chính là ý thức làm nghề của những người làm phim tài liệu. Có lẽ điều đầu tiên đối với người làm phim tài liệu trước tiên phải là bản lĩnh sống rồi mới đến tri thức và ý thức nghề, rồi mới đến bản lĩnh nghề.

PV: Nhiều bộ phim của ông bắt đầu từ những con người rất bình thường nhưng phía sau họ lại là những vấn đề lớn của xã hội. Như ông vừa nói, người làm phim tài liệu trước hết cần “bản lĩnh sống”…

NSND Nguyễn Thước: Vâng, có lẽ là ý thức của họ đối với cuộc đời. Vốn dĩ tôi là người từ Hãng phim truyện và tôi vào trường tôi học quay phim, sau đó tôi học đạo diễn. Lúc tôi học quay phim và suốt những năm học, tôi vẫn luôn luôn có ý định sẽ trở lại Hãng phim truyện. Nhưng sau đó tôi đầu quân về Hãng phim Tài liệu khoa học Trung ương. Khi tôi đã có những thành công trong công việc làm phim tài liệu, rất nhiều lần nhiều báo chí hỏi tôi: Nếu được làm lại anh có thay đổi không? Anh vẫn tiếp tục đầu quân với phim tài liệu, hay là anh trở về với phim truyện? Tôi khẳng định, là tôi sẽ vẫn làm phim tài liệu.

Đấy là một công việc giúp tôi được đi rất nhiều nơi, được gặp rất nhiều người, được nghe rất nhiều chuyện và tôi được hiểu rất nhiều các thân phận khác nhau. Có lẽ đấy là cái thú vị cho người làm phim tài liệu. Đặc biệt mỗi lần làm phim tài liệu là một lần mình được nạp rất là nhiều thứ cho tri thức, vốn sống của mình.

PV: Ông đã đi qua một thời kỳ mà phim tài liệu chủ yếu được sản xuất và phát hành theo những mô hình rất khác hiện nay, trong khi thế hệ trẻ đang làm phim bằng điện thoại, mạng xã hội, nền tảng số và những hình thức kể chuyện mới. Theo ông, điều gì của phim tài liệu truyền thống cần được giữ lại, và điều gì nhất định phải thay đổi nếu muốn phim tài liệu tiếp tục tìm được khán giả?

NSND Nguyễn Thước: Chắc là bạn cũng biết, phim tài liệu là một trong những thể loại đặt nền móng (cái nôi) cho sự hình thành và phát triển của điện ảnh Việt Nam. Điều đó chắc tất cả chúng ta đều biết. Và từ ngày phim tài liệu được sinh ra cho đến rất lâu sau này, thì nhiệm vụ chính là công tác tuyên truyền. Cho đến sau này, bắt đầu xuất hiện những phim như Hà Nội trong mắt ai, Chuyện tử tế rồi đến Trở lại Ngư Thủy… và sau đó còn nhiều những phim khác. Đấy là những bộ phim mà những đạo diễn, những tác giả của phim đã bắt đầu bộc lộ quan điểm riêng của mình với cuộc sống, với con người.

Cho đến thời gian gần đây phim tài liệu phát triển rất nhiều, nhưng cái mạnh của phim tài liệu lại chính là ở các bạn trẻ và ở rất nhiều những nhà làm phim độc lập. Điều mà các bạn làm được và các nhà làm phim tài liệu cũng sẽ tiếp tục thành công, có lẽ phải xuất phát từ điều quan trọng nhất: là tình yêu cuộc sống, tình yêu với con người. Khi các bạn ấy thực sự có tình yêu đó, sẽ là mấu chốt để công việc thành công.

Bản chất của phim tài liệu là sự thật. Với phim tài liệu, đó là sự chân thật trong cuộc sống. Và cái tính chân thật đó rất khắc nghiệt. Tôi vẫn nói với các học sinh, sinh viên của tôi về sự khắc nghiệt khi thể hiện tính chân thật trong phim tài liệu: trong một chùm khoảng 10 cảnh thôi, 9 cảnh có thể rất thật, chỉ cần một cảnh anh không thật, người ta không tin 9 cảnh kia nữa. Và đấy chính là sự khắc nghiệt trong tính chân thật của phim tài liệu.

PV: Ông quan niệm như thế nào về hạnh phúc của một Nguyễn Thước - nhà quay phim, đạo diễn điện ảnh tài liệu?

NSND Nguyễn Thước: Có lẽ hạnh phúc của người làm nghề chúng tôi là những năm này sau khi nghỉ hưu, tôi vẫn tiếp tục công việc giảng dạy ở trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh. Tôi dạy các em đạo diễn. Đấy có lẽ cũng là hạnh phúc rất đặc biệt của tôi, được trao truyền lại tất cả những vốn nghề của mình, của cả đời làm nghề cho các em. Tôi rất hạnh phúc khi nghe người ta kể lại rằng, các bạn ấy rất là tự hào khi có ai hỏi rằng thầy của anh/chị là gì, thì các bạn rất tự hào nói: thầy của tôi là Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Thước.

Xin trân trọng cảm ơn đạo diễn, NSND Nguyễn Thước về cuộc trò chuyện này./.