Nghe âm thanh tại đây:
Vừa qua, tại không gian trưng bày của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đúng vào dịp kỷ niệm 120 năm ngày sinh của danh hoạ Tô Ngọc Vân, Cuộc thi vẽ và Giải thưởng Tô Ngọc Vân lần thứ nhất năm 2026 chính thức được phát động với chủ đề “Sắc màu Kỷ nguyên mới”. Một cuộc thi dành riêng cho sinh viên nghệ thuật nhưng lớn hơn một sân chơi sáng tác, đây còn là lời mời đối thoại giữa những người trẻ hôm nay với một di sản nghệ thuật đã đi cùng lịch sử dân tộc.
Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Tô Ngọc Vân luôn được nhắc đến như một trong những tên tuổi mở đường. Ông thuộc thế hệ đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, lớp họa sĩ đã tiếp cận kỹ thuật hội họa phương Tây nhưng đồng thời tìm cách tạo nên tiếng nói riêng của nghệ thuật Việt Nam. Những tác phẩm như Thiếu nữ bên hoa huệ, Thiếu nữ bên hoa sen, Hai thiếu nữ và em bé… không chỉ nổi tiếng bởi kỹ thuật tạo hình mà còn bởi cách người họa sĩ lưu giữ vẻ đẹp Việt Nam bằng ngôn ngữ hội họa hiện đại.
Nhưng nếu chỉ nhìn Tô Ngọc Vân như một danh họa thì chắc chắn vẫn chưa đủ. Bởi sau năm 1945, ông rời bỏ đời sống đô thị để tham gia kháng chiến. Ông mang theo giá vẽ tới chiến trường và trở thành một trong những nghệ sĩ đầu tiên ghi lại lịch sử bằng hội họa ngay trong những thời khắc khốc liệt nhất của dân tộc. Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, họa sĩ Lương Xuân Đoàn cho rằng, chính hành trình ấy đã tạo nên vị trí đặc biệt của Tô Ngọc Vân trong mỹ thuật Việt Nam: “Danh hoạ Tô Ngọc Vân là một ngôi vị đẹp đẽ nhất của nền mỹ thuật đương đại Việt Nam. Ông là người đặt nền cốt quan trọng cho xu thế phát triển đa dạng của nền mỹ thuật từ hiện đại đến đương đại Việt Nam. Ngay từ lúc khởi nghiệp, ngay từ khi học ông đã là một sinh viên xuất sắc được người Pháp rất yêu quý và trọng dụng. Ông đã có thời kỳ đi giảng dạy ở Campuchia. Một bước chuyển hết sức quan trọng, đó là năm 1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, ông là một trong những hoạ sĩ đầu tiên có mặt ở Bắc Bộ Phủ để vẽ chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ ký hoạ bằng chì than sau này ông chuyển thành tranh khắc gỗ và các chất liệu khác. Thần thái và hồn cốt của người Việt được ông đọc vị rất sâu sắc”.
Theo họa sĩ Lương Xuân Đoàn, thế hệ vàng của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương với những tên tuổi như Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn đã đặt nền móng đầu tiên cho nền mỹ thuật hiện đại. Riêng với Tô Ngọc Vân, ông vừa để lại tác phẩm vừa để lại một tinh thần nghệ thuật luôn gắn với đời sống đất nước. Ông từng là giảng viên, là người đào tạo nhiều thế hệ học trò và sau này trở thành hiệu trưởng đầu tiên của khóa Họa sĩ kháng chiến. Có lẽ cũng bởi vậy, mục đích cuộc thi mang tên ông năm nay là để tìm kiếm những tài năng kỹ thuật và cũng đồng thời khám phá cách người trẻ nhìn về đất nước.
Ông Ngô Xuân Tiến – Tổng Biên tập Tạp chí Mỹ thuật, Trưởng Ban Tổ chức cuộc thi chia sẻ: “Tôi mong muốn đây không đơn thuần là một cuộc thi mà hơn hết đây là một cuộc thi sáng tạo trong giới trẻ để các bạn cống hiến hơn nữa như thế hệ cha ông đã từng cống hiến cho độc lập tự do của dân tộc của chúng ta”.
Chủ đề năm nay mang tên “Sắc màu Kỷ nguyên mới”, một chủ đề mở nhưng cũng đặt ra nhiều kỳ vọng. Ban Tổ chức mong muốn các tác phẩm sẽ phản ánh tinh thần Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới nơi truyền thống và hiện đại gặp nhau; nơi khát vọng phát triển đất nước được kể bằng ngôn ngữ hội họa. Theo thể lệ, cuộc thi dành cho tất cả sinh viên đang theo học hoặc tốt nghiệp trong năm 2026 tại các trường đào tạo nghệ thuật trong và ngoài nước. Các tác phẩm có thể sử dụng nhiều chất liệu: từ sơn dầu, sơn mài, màu nước đến đồ họa vi tính. Tiếp tục chia sẻ về mục tiêu của giải thưởng, ông Ngô Xuân Tiến cho biết: “Ban tổ chức mong muốn, thế hệ trẻ, các bạn sinh viên- tương lai của đất nước sẽ tiếp nối những mạch sáng tác, cống hiến của các thế hệ cha ông đi trước. Với các tác phẩm đạt giải và vào vòng chung khảo, chúng tôi sẽ tổ chức các triển lãm, trước mắt là triển lãm giải thưởng Tô Ngọc Vân lần thứ nhất diễn ra từ 6/12-15/12, song song là các buổi toạ đàm, trao đổi”.
Điểm đáng chú ý của cuộc thi năm nay là sự tập trung vào hội họa, không mở rộng sang các loại hình mỹ thuật khác. Theo họa sĩ Phạm Bình Chương – Chủ tịch Hội đồng giám khảo đây là lựa chọn có chủ đích: “Thứ nhất đây là cuộc thi về hội hoạ, không phải mỹ thuật, vì vậy chúng tôi đưa ra là cuộc thi vẽ, chứ không đa chiều như điêu khắc, sắp đặt. Cuộc đầu nên chúng tôi cần chất lượng. Cuộc thi dành cho đối tượng là sinh viên nên phạm vi hội hoạ là hợp lý. Điểm thứ 2, cuộc thi này chỉ dành cho sinh viên. Trước đây có festival nhưng chưa hẳn chỉ dành riêng cho sinh viên, và giải thưởng ở đây cũng không nhỏ, các bạn sinh viên sẽ có sự đầu tư, có sự cạnh tranh giữa các trường, vùng miền, hy vọng mang đến nhiều màu sắc tươi mới”.
Việc giới hạn đối tượng là sinh viên cũng được kỳ vọng sẽ tạo ra một môi trường cạnh tranh mới giữa các trường đào tạo nghệ thuật, các vùng miền và cả các bạn trẻ Việt Nam học tập ở nước ngoài. Cuộc thi sẽ diễn ra qua hai vòng. Vòng sơ khảo chấm qua ảnh kỹ thuật số gửi về Ban Tổ chức. Những tác phẩm được chọn sẽ bước vào vòng chung khảo và tham gia triển lãm sau đó tại Hà Nội.
Vậy là 120 năm sau ngày sinh của danh họa Tô Ngọc Vân, điều còn lại không chỉ là những bức tranh đã đi vào lịch sử mỹ thuật Việt Nam, mà còn là tinh thần sáng tạo, trách nhiệm của người nghệ sĩ với đời sống và đất nước. Cuộc thi vẽ và Giải thưởng Tô Ngọc Vân lần thứ nhất vì thế mở ra cơ hội để thế hệ trẻ cất lên tiếng nói của mình bằng hội họa từ cảm hứng mang tên Tô Ngọc Vân.
