Cổ Loa có vị trí và vai trò như thế nào trong tiến trình hình thành và phát triển nhà nước, đô thị cổ ở Việt Nam và Đông Nam Á? Đây cũng là nội dung chính tại Hội thảo khoa học Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của khu di tích Cổ Loa do Uỷ ban Nhân dân thành phố Hà Nội và Hội Khoa học lịch sử Việt Nam tổ chức ngày 12/8 tại Hà Nội, đồng thời cũng chính là yêu cầu đặt ra trong quá trình xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa trở thành Di sản Thế giới.
Nhận diện giá trị toàn cầu
Tại hội thảo, PGS.TS Vũ Văn Quân, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đại diện nhóm nghiên cứu báo cáo tóm tắt đệ trình UNESCO đưa khu di tích Cổ Loa vào danh sách dự kiến Di sản thế giới, khẳng định: Cổ Loa là minh chứng vật chất đặc biệt cho quá trình phát triển liên tục của nền văn minh sông Hồng và sự hình thành nhà nước Âu Lạc- một trong những nhà nước sớm ở Đông Nam Á.
Không những là kinh đô của Nhà nước Âu Lạc thời An Dương Vương vào cuối thế kỷ 3 TCN, Cổ Loa tiếp tục giữ vai trò chính trị quan trọng qua các thời kỳ: Trưng Vương (40-43), nhà Tiền Lý (544-602), nhà Ngô (939-965). Đồng thời các kết quả khảo cổ cũng cho thấy khu vực này bảo tồn chuỗi di tích liên tục từ sơ kỳ thời đại đồ đồng cho tới thời kỳ lịch sử, phản ánh tiến trình phát triển liên tục từ cội nguồn đến đỉnh cao của nền văn minh sông Hồng. Đồng thời di sản là ví dụ tiêu biểu về mô hình kinh đô thành đất với quy hoạch ba vòng thành, hệ thống hào và thủy hệ tự nhiên tích hợp thành một chỉnh thể phòng thủ-cư trú- quản lý lãnh thổ thích ứng với điều kiện đồng bằng châu thổ.
Từ các góc nhìn khảo cổ học, sử học, địa lý, địa mạo, thủy văn, thành lũy, quy hoạch, quân sự, văn hóa, di sản và quản lý di sản, các nhà khoa học đã phác họa một bức tranh toàn diện về Cổ Loa như một trung tâm đa chức năng của cư dân Việt cổ, từ đó khẳng định: Cổ Loa không phải là một di tích đơn lẻ, cũng không chỉ là một tòa thành cổ, mà là một không gian lịch sử - văn hóa - khảo cổ và cảnh quan được hình thành, phát triển và kế thừa liên tục qua hơn hai thiên niên kỷ. Chính tính liên tục ấy đã tạo nên chiều sâu lịch sử và giá trị đặc biệt của không gian di sản.
Báo cáo cũng khẳng định giá trị di tích Cổ Loa không lặp lại giá trị nổi bật toàn cầu của các di sản thế giới đã được ghi danh như đô thị cổ Pyu (Myanmar), Liangzhu, Yinxu (Trung Quốc), Cahokia và Poverty Point (Hoa Kỳ), ngược lại, giá trị của khu di tích Cổ Loa còn bổ sung mô hình đặc thù về quá trình hình thành nhà nước bản địa, quy hoạch kinh đô và tổ chức cảnh quan ở Đông Nam Á.
Các nghiên cứu về lịch sử, quân sự, kiến trúc và quy hoạch đã bổ sung thêm nhiều luận cứ quan trọng về quy mô, kỹ thuật xây dựng, tổ chức không gian và tư duy quy hoạch của hệ thống thành lũy Cổ Loa. Đây không chỉ là một công trình phòng thủ có quy mô đặc biệt, mà còn phản ánh năng lực tổ chức xã hội, khả năng huy động nguồn lực và trình độ quản trị của một mô hình nhà nước sớm ở Đông Nam Á.
Bên cạnh đó, nhiều tham luận cũng đã mở rộng cách tiếp cận đối với Cổ Loa từ góc nhìn của di sản văn hóa thế giới. Di sản được nhìn nhận không chỉ thông qua những dấu tích vật chất còn tồn tại, mà còn thể hiện sinh động trong các phong tục, tập quán, hệ thống lễ hội, tín ngưỡng, truyền thuyết và đời sống cộng đồng cư dân - những yếu tố tạo nên một cảnh quan văn hóa linh thiêng, sống động, phản ánh sự tiếp nối liên tục giữa quá khứ và hiện tại.
Xây dựng hồ sơ theo tiêu chí 3 và 4 của Công ước Di sản Thế giới
Các nhà khoa học định hướng xây dựng luận cứ Giá trị nổi bật toàn cầu của Cổ Loa trên hai tiêu chí (3) và (4) của Công ước Di sản Thế giới. Tiêu chí (3) nhấn mạnh giá trị của di sản như một bằng chứng độc đáo hoặc đặc biệt về một truyền thống văn hóa hoặc một nền văn minh đã tồn tại hoặc đang tồn tại. Cổ Loa là bằng chứng vật chất quan trọng về quá trình hình thành nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn hóa Đông Sơn, phản ánh sự hội tụ của kỹ nghệ luyện kim, nông nghiệp lúa nước, giao thông đường thủy, kỹ thuật quân sự và tổ chức xã hội. Giá trị của Cổ Loa vì thế không chỉ thuộc về lịch sử Việt Nam, mà còn góp phần làm rõ một giai đoạn quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển các nhà nước sơ kỳ ở Đông Nam Á. Bên cạnh đó, theo tiêu chí (4), Cổ Loa cho thấy một mô hình tổ chức không gian quyền lực và cảnh quan đặc biệt, được hình thành trên cơ sở kết hợp giữa thành lũy, thủy hệ, không gian cư trú và sản xuất.
TS Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam góp ý về quá trình hồ sơ đề cử khu di tích Cổ Loa là di sản văn hóa thể giới, cần đặt trong tương quan so sánh với các khu di sản thế giới đã được ghi danh như đô thị cổ Pyu (Myanmar),Liangzhu, Yinxu (Trung Quốc), Cahokia và Poverty Point (Hoa Kỳ), từ đó làm nổi bật giá trị độc đáo và duy nhất của Cổ Loa; hoặc cũng có thể so sánh với di tích khảo cổ Óc Eo, Ba Thê bởi có những tương đồng về giai đoạn lịch sử nhưng lại có hình thái về một nền văn minh khác ở khu vực phía Nam.
“Chúng ta có 6/10 tiêu chí đề cử di sản văn hóa thế giới: tiêu chí vê một tuyệt tác nghệ thuật kiến trúc, tiêu chí 2 về giao thoa văn hóa, tiêu chí 3 là bằng chứng khảo cổ học về một nền văn minh còn tồn tại hay đã mất, tiêu chí 4 về kiến trúc, quy hoạch và sự xuất hiện của những trung tâm quyền lực chính trị của đô thị không gian giai đoạn sớm, tiêu chí 5 về cảnh quan văn hóa, tương tác của con người với môi trường tự nhiên, tiêu chí 6 thiên về di sản văn hóa phi vật thể và các truyền thống. Trong đó tiêu chí 5 và 6 sẽ rất khó đối với những hồ sơ di sản thuộc giai đoạn thời tiền sử, cổ đại. Vì thế, chúng ta nên tập trung vào tiêu chí 3 và 4 trong quá trình làm hồ sơ di sản cho khu di tích Cổ Loa”- bà Thanh Hường nói.
Bên cạnh đó, các đại biểu cũng cho rằng: tiếp cận hướng tới hồ sơ đệ trình UNESCO, chúng ta cần trả lời câu hỏi "Cổ Loa đóng góp điều gì vào nhận thức chung của thế giới về quá trình hình thành các nhà nước sơ khai, tổ chức không gian quyền lực và sự thích ứng của con người với môi trường tự nhiên?". Việc xây dựng hồ sơ Di sản Thế giới không chỉ dừng lại ở việc chứng minh giá trị nổi bật của di sản, mà còn đòi hỏi tiếp tục làm sâu sắc hơn các nghiên cứu về tính xác thực, tính toàn vẹn, phân tích so sánh quốc tế, cơ chế quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo tiêu chí của UNESCO.
