Sách tranh - “bệ đỡ” cảm xúc cho trẻ em thời đại số

Không đơn thuần là những cuốn sách “ít chữ nhiều hình”, sách tranh đang dần khẳng định vai trò trong việc nuôi dưỡng tư duy, cảm xúc và thẩm mỹ cho trẻ. Tại Việt Nam, sách tranh đang được các bậc phụ huynh, các em nhỏ chú ý và tìm đọc.

Nghe âm thanh bài viết tại đây:

Năm 2026 đánh dấu một cột mốc đặc biệt khi Lễ hội Sách tranh Thiếu nhi Việt Nam lần đầu tiên được tổ chức. Sự kiện diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh, mở ra một sân chơi chuyên biệt dành riêng cho thể loại sách tranh. Theo bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, Giám đốc Lễ hội, việc lựa chọn chủ đề “Sách tranh nâng đỡ trẻ em trong bối cảnh khó khăn” cho mùa đầu tiên cũng là cách nhìn nhận lại vai trò của sách thiếu nhi trong bối cảnh hiện đại. Không giống các thể loại văn học thuần chữ, sách tranh kể chuyện bằng cả ngôn ngữ và hình ảnh. Mỗi trang sách là sự kết hợp của màu sắc, bố cục, ánh sáng và nhịp điệu thị giác, buộc người đọc phải quan sát, suy luận và cảm nhận. Chính điều này khiến trải nghiệm đọc trở nên chậm hơn nhưng cũng sâu hơn: “Trẻ em trong thế kỷ mới đối diện mỗi ngày với rất nhiều "cú nổ thị giác". Hình ảnh đến với các bạn mỗi ngày, nếu không có sự để ý và chú tâm thì áp lực đôi khi sẽ tạo ra những đứt gãy mới trong các bạn. Chính vì vậy, khi đọc sách tranh, không chỉ là đọc một câu chuyện hoặc xem hình ảnh, mà được kêu gọi chậm lại một chút so với tivi hoặc thiết bị điện tử, nhưng vẫn có thể hiểu hơn về thế giới của các bạn. Sức mạnh của sách tranh nằm ở đó, có thể nâng đỡ được trẻ em trong bối cảnh thay đổi cực kỳ nhanh như hiện nay”.

Tại Việt Nam, nhu cầu nuôi dưỡng đời sống tinh thần cho trẻ em đang dần được chú trọng, đặc biệt trong lĩnh vực sách tranh, bởi các em có cơ hội hiểu hơn văn hóa, truyền thống và quê hương, đất nước. Bà Vũ Thị Thanh Tâm, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Giáo dục và Xuất bản Ô Cửa Sách, cho rằng để sách tranh đến gần hơn với trẻ em cần sự nhận thức của xã hội, gia đình và các phụ huynh: “Hiện nay, đời sống vật chất không quá khó khăn, nhưng hành vi tiêu dùng chi cho sách tranh thì phụ huynh vẫn còn nghĩ là tại sao giá thành cao?, tại sao cần phải cho con xem tranh trong khi con tôi đang cần học chữ?. Mọi người xem thường phần tranh, không hề biết rằng là sách tranh là bảo tàng nghệ thuật đầu đời của bé, và thông qua đó năng lực thẩm mỹ được nâng lên từ từ. Rất cần thiết để phụ huynh được truyền thông, thay đổi thói quen tiêu dùng và trả lại cho trẻ thơ một tuổi thơ hạnh phúc”.

Tham gia lễ hội, các bạn nhỏ không chỉ được đọc những tác phẩm mà còn có không gian để vẽ, để sáng tác. Hà Thụy Tú Uyên, một học sinh lớp 10, chia sẻ: “Con đang có một quyển sách, chữ cũng ít, tranh có thể nói lên gần như tất cả rồi, cũng dễ hiểu. Sách tranh cho các bạn nhỏ đọc thì cũng không nên nhiều chữ quá. Con có xem tranh của mấy họa sĩ khác theo kiểu manga, anime nên là cũng hơi thiên về nét vẽ đó. Con nghĩ là mỗi quyển sách có một thông điệp khác nhau, đôi khi tranh vẽ của con nói lên một số áp lực của trẻ nhỏ, những bất công, sự thiên vị. Con mong là người lớn khi đọc truyện thì họ sẽ nhìn vào con mình và thay đổi những hành động lúc trước nếu như họ có, để gia đình có thể gắn kết lại”.

Với Nguyễn Thuần Nhiên, học sinh lớp 7 tại Đà Lạt, bắt đầu sáng tác từ năm 7 tuổi. Tác phẩm đầu tay của em là câu chuyện về một chú mèo, lấy cảm hứng từ chính hình ảnh con mèo leo lên mái nhà, nằm trên giàn hoa hồng. Từ một chi tiết nhỏ, trí tưởng tượng của Nhiên mở ra cả một cuộc phiêu lưu: “Con mong là người lớn sẽ hiểu được những bức tranh của trẻ con mặc dù có thể là nét vẽ chưa được chuẩn, nhưng lại mang một ý nghĩa rất là sâu sắc. Đơn giản giống như một nỗi buồn hay là một niềm hạnh phúc nhỏ nhỏ thôi nhưng mà nó bày tỏ được cảm nhận của trẻ con, khi nhìn theo một cái cách khác người lớn”.

Ở góc độ chuyên môn, ông Lê Thiện Trí, đại diện tổ chức Room to Read, cho rằng để sách tranh phát huy vai trò, cần nhìn dưới góc độ hệ sinh thái, từ sáng tác, xuất bản đến phân phối và nhận thức xã hội: “Khi một học sinh, hay trẻ em cầm quyển sách tranh thì sẽ đọc rất khác so với những quyển sách khác. Các em phải học cách quan sát, cách trả lời những câu hỏi: tại sao người ta vẽ màu này? Tại sao có những hướng di chuyển này? Tại sao bố cục lại nằm ở trang đơn hay trang đôi? Và các em phải học cách kết hợp cả phần tranh lẫn phần lời để tìm ra được ý nghĩa. Quá trình đọc sách tranh giúp các bạn hình thành tư duy, cách lập luận, quan sát và phân tích những yếu tố thị giác, cách diễn đạt cái mà mình hiểu”.

Không chỉ giúp phát triển tư duy và ngôn ngữ, sách tranh còn mở ra những “cửa sổ thế giới” và đóng vai trò như một “tấm gương” để trẻ soi chiếu chính mình. Ông Lê Thiện Trí cho biết thêm: “Khi sáng tác sách tranh, các tác giả, họa sĩ lấy chủ thể quan sát là trẻ em, cách mà các bạn tạo niềm vui ra sao, các em gặp phải những khó khăn gì... làm chất liệu sáng tác. Cho nên khi đọc sách tranh thì các bạn sẽ thấy mình trong đó, thấy những vấn đề mình gặp phải và học cách tự giải quyết khó khăn. Từ thiết kế sách tranh kể chuyện bằng yếu tố thị giác nhiều hơn, buộc người đọc phải đổi cách đọc, cách tư duy và nó sẽ làm giàu hơn kiến thức nền, vốn sống, góp phần hình thành nên quá trình phát triển về trí tuệ cảm xúc con người”.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh, sách tranh là một trải nghiệm bổ sung - nơi trẻ có thể chậm lại, suy ngẫm và kết nối sâu hơn với cảm xúc. Tuy nhiên, cần hiểu hơn những giá trị của sách tranh để có thể xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ, từ sáng tác, xuất bản đến giáo dục và truyền thông. Bởi điều mà một cuốn sách tranh mang lại không chỉ là một câu chuyện, mà là khả năng giúp trẻ em hiểu thế giới, hiểu chính mình và lớn lên một cách trọn vẹn hơn.