Những ngày này, tại Công viên Lê Thị Riêng, Thành phố Hồ Chí Minh, cán bộ, chiến sĩ Bộ Tư lệnh Thành phố đang thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt: tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Mỗi phần việc nơi đây được thực hiện với tinh thần trách nhiệm cao nhất để đưa các liệt sĩ trở về.
Để có được những ngày triển khai tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng hôm nay là kết quả của nhiều năm tháng chuẩn bị công phu, với hàng chục cuộc gặp gỡ nhân chứng, hàng ngàn trang tài liệu được đối chiếu và nhiều đợt khảo sát bằng các phương pháp khoa học hiện đại. Câu chuyện bắt đầu vào năm 2018.
Ông Nguyễn Xuân Thắng, một kiến trúc sư và là thành viên của một gia đình liệt sĩ, trong lúc tìm kiếm thông tin trên Internet đã tình cờ nhìn thấy một bức ảnh lịch sử. Bức ảnh ghi lại một cảnh tượng: rất nhiều thi thể đang chờ chôn cất. Tuy nhiên, tại thời điểm đó, bức ảnh hoàn toàn "trắng" thông tin. Không một dòng chú thích nào cho biết những người trong ảnh là ai, sự việc diễn ra khi nào và ở địa điểm nào. Không bỏ cuộc, ông Nguyễn Xuân Thắng bắt đầu phân tích kỹ lưỡng từng chi tiết nhỏ xuất hiện trong ảnh để tìm mật mã lịch sử. Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cho biết: “Phải nhiều năm sau, tôi mới tìm được bức ảnh thứ hai. Bức ảnh có một người đàn ông cầm chai thuốc sát trùng đứng trong một khu nghĩa địa. Điều may mắn là phía sau bức ảnh còn xuất hiện cảnh quan khu dân cư với các dãy nhà và một tháp nước. Chúng tôi đã đối chiếu, rà soát, kiểm tra rất nhiều mới xác định được đây là khu công viên Lê Thị Riêng ngày nay.
Bước ngoặt quan trọng của hành trình tìm kiếm xuất hiện khi ông Nguyễn Xuân Thắng tiếp cận được nguồn tư liệu của hãng thông tấn AP. Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cho biết thêm:“Và bước ngoặt quan trọng là khi chúng tôi tìm được một bức ảnh màu của hãng thông tấn AP. May mắn trong phần chú thích ảnh, họ ghi rõ bức ảnh được chụp ngày 12/2/1968, khi các nhân công ở Sài Gòn đang chôn cất liệt sĩ và đồng bào trong rãnh mộ thứ ba. Họ đã nói rõ đây là rãnh mộ thứ ba”.
Khi đã xác định rõ ràng về mặt không gian và thời gian, nhóm chuyên gia do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đứng đầu đã bắt tay vào công tác định vị kỹ thuật. Định vị dãy nhà: Nhóm đã khớp nối dãy nhà xuất hiện ở phía xa trong bức ảnh với bản đồ không ảnh của khu dân cư Nam Trạm thời điểm năm 1975. Đối chiếu không ảnh: Các chuyên gia liên tục kiểm tra, đối chiếu ảnh vệ tinh và không ảnh liên quan đến khu vực nghĩa địa Chợ Lớn qua các mốc thời gian khác nhau như năm 1969, 1972 và 1975. Xác minh hiện tại: Dữ liệu lịch sử được chồng ghép lên bản đồ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn sau năm 1975 và bản đồ hiện nay. Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục tác chiến Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Quốc phòng, đánh giá: “Hồ sơ của nhóm chuyên gia được thực hiện rất công phu về công tác thu thập tư liệu, xử lý thông tin và phân tích kỹ thuật. Toàn bộ quá trình nghiên cứu kéo dài gần 8 năm, từ tháng 11/2018 đến tháng 5/2026. Riêng việc xác định ba bức ảnh này được chụp tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng ngày nay (trước đây là nghĩa địa Chí Hòa – Chợ Quán) cũng đã khiến nhóm tác giả mất tới 4 năm nghiên cứu để trả lời chính xác câu hỏi đó. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng không ảnh chụp từ trực thăng, cùng ảnh vệ tinh được chụp ở các thời điểm khác nhau vào năm 1969 và 1972. Họ đã phân tích, đối chiếu, kết hợp giải thuật khớp ảnh hiện trường, chuyển đổi hệ quy chiếu, hệ tọa độ cùng kỹ thuật chồng xếp nhiều lớp dữ liệu (layer ) để tìm ra các dấu vết rãnh mộ”.
Trong quá trình các nhà nghiên cứu lần tìm dấu vết các rãnh mộ liệt sĩ từ ảnh và bản đồ, những nhân chứng lịch sử đã bổ sung những thông tin đặc biệt: “Vào thời điểm Tết Mậu Thân năm 1968, khoảng 9 - 10 giờ sáng, sau đợt nổ súng một ngày, tôi cùng nhóm bạn nhỏ chạy ra khu nghĩa địa chơi và chứng kiến việc chôn cất tập thể:
“Hôm đó, khu vực Ông Tạ - Bảy Hiền chiến sự diễn ra rất ác liệt. Tôi thấy nhiều máy bay trực thăng bắn rocket xuống rất nhiều. Vì tò mò, tôi đi lên xem và khi đi ngang qua Nghĩa trang Đô Thành thì thấy một tốp người đứng lố nhố nên vào xem. Khi vào bên trong, tôi thấy rất nhiều thi thể, khoảng mấy chục thi thể đã được tập kết ở khu vực bên hông nhà xác”.
“Điều tôi nhớ rõ nhất là sự việc xảy ra trong quá trình xây dựng công viên Lê Thị Riêng năm 1987. Trong quá trình thi công, xe ủi đào đất đã làm lộ ra nhiều dấu tích hài cốt. Là người trực tiếp làm nhiệm vụ bảo vệ tại đây, tôi tận mắt nhìn thấy nhiều xương tay, xương chân cùng với quần áo, băng đạn, dép cao su và một quả lựu đạn”
Từ lời kể của các nhân chứng, kết hợp với các dữ liệu khoa học, nhóm nghiên cứu dần khoanh vùng được các vị trí nghi vấn. Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó Chính ủy Quân khu 7, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) Quân khu 7 cho biết số lượng liệt sĩ có thể được chôn cất tại công viên Lê Thị Riêng là rất lớn, từ 900 – 1.000 liệt sĩ: “Hiện nay, hai địa vật rất quan trọng đó là cây me Tây và thuỷ đài (tháp nước) trong các bức ảnh gốc trong hồ sơ vẫn còn. Tôi cho rằng tài liệu của tổ nghiên cứu và văn bản phản biện của Bộ Tổng tham mưu như vậy là rất chính xác. Hai hiện vật này chính là cơ sở để chúng ta tổ chức thực hiện các bước tiếp theo.”
Dưới những tán cây của Công viên Lê Thị Riêng, từng lớp đất đang được cẩn trọng bóc tách. Mỗi nhát cuốc, mỗi di vật đều mang theo hy vọng: trả lại tên cho những người đã ngã xuống trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, để các liệt sĩ được trở về với quê hương sau nhiều thập niên chờ đợi.
