แม้จะไม่คึกคักและไม่ได้มุ่งเน้นเชิงพาณิชย์ แต่หมู่บ้านกิมลาน พร้อมกับช่างฝีมือหลายรุ่นยังคงร่วมกันอนุรักษ์และสืบสานอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาดั้งเดิมของท้องถิ่น
หมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผากิมลาน ตำบาตจ่าง อยู่ห่างจากใจกลางกรุงฮานอยประมาณ 20 กิโลเมตร เป็นที่รู้จักในฐานะแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาสำหรับราชธานีทังลองในอดีต โดยอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาที่นี่เริ่มก่อตัวขึ้นตั้งแต่ศตวรรษที่ 8 และพัฒนารุ่งเรืองอย่างต่อเนื่องมาเกือบ 10 ศตวรรษ ก่อนที่จะค่อยๆเสื่อมความนิยมลงในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 จนกระทั่งช่วงปี 1970 ชาวบ้านกิมลานจึงเริ่มฟื้นฟูเตาเผาเก่าและค่อยๆพลิกฟื้นหมู่บ้านหัตถกรรมแห่งนี้ให้กลับมาเจริญรุ่งเรืองดังเช่นในปัจจุบัน
ด้วยประวัติศาสตร์ยาวนานเกือบ 1,000 ปี หมู่บ้านกิมลานยังคงรักษาเอกลักษณ์ของหมู่บ้านเก่าแก่ที่สงบเงียบและมีเกียรติประวัติแห่งการทำเครื่องปั้นดินเผาที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน
เมื่อเดินตามถนนเข้าสู่ประตูหมู่บ้าน นักท่องเที่ยวจะพบเห็นผลิตภัณฑ์หลากหลายชนิดจัดแสดงอยู่สองข้างทาง ไม่ว่าจะเป็นแจกัน โอ่ง กระถางต้นไม้ กระเบื้องมุงหลังคา ไห กระถางธูป ตลอดจนถ้วย ชาม และกระปุกใส่ไม้จิ้มฟัน ซึ่งสิ่งที่ทำให้เครื่องปั้นดินเผากิมลานมีความแตกต่างคือผลิตภัณฑ์ไม่ได้เน้นรายละเอียดที่ซับซ้อน แต่มีรูปแบบเรียบง่าย กลมกลืน สามารถใช้งานได้จริง และในขณะเดียวกันก็สะท้อนความประณีตและความสง่างามที่ชวนหลงใหล ช่างฝีมือ ด่าวเหวียดบิ่ง นายกสมาคมเครื่องปั้นดินเผากิมลาน กล่าวว่า
“หมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผากิมลานมี 425 ครัวเรือนที่ผลิตเครื่องปั้นดินเผาหลากหลายประเภท ทั้งวัสดุก่อสร้าง เครื่องใช้ในครัวเรือน ของตกแต่งตามหลักฮวงจุ้ย และเครื่องสักการะบูชา ที่กิมลานมีโรงงานผลิตขนาดใหญ่หลายแห่ง นอกจากนี้ ยังมีการจัดตั้งสมาคมเครื่องปั้นดินเผากิมลานเพื่อเป็นสถานที่ให้ช่างฝีมือได้พบปะ แลกเปลี่ยน เรียนรู้ และถ่ายทอดประสบการณ์ด้านการผลิต”
ตามคำบอกเล่าของช่างฝีมือในหมู่บ้าน เครื่องปั้นดินเผากิมลานมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวเพราะผลิตภัณฑ์สามารถเรืองแสงได้ โดยเคล็ดลับที่ทำให้ผลิตภัณฑ์สามารถเรืองแสงได้ได้ อยู่ที่วัตถุดิบและเทคนิคการเผาที่ต้องควบคุมอย่างแม่นยำ เช่น ดินจะต้องผ่านการคัดกรองและทำให้บริสุทธิ์ กำจัดสิ่งเจือปนออกจนหมด ก่อนนำไปเผาที่อุณหภูมิใกล้ 1,300 องศาเซลเซียส เมื่อได้อุณหภูมิตามมาตรฐาน เครื่องปั้นดินเผาจะมีลักษณะโปร่งแสง แต่หากอุณหภูมิต่ำกว่านั้น แสงที่ส่องผ่านจะออกเป็นสีเหลือง หรือไม่สามารถส่องผ่านได้ ช่างฝีมือ ฝ่ามวันเงวียน ซึ่งมีประสบการณ์ทำอาชีพนี้มาเกือบ 40ปีได้เผยว่า
“ผมทำเครื่องปั้นดินเผาที่ขึ้นรูปด้วยมือจากดินเหนียว ผลิตภัณฑ์ที่ผมทำเป็นเครื่องปั้นดินเผาเคลือบสีน้ำเงิน ผมเลือกเดินบนเส้นทางของตัวเองเพื่อรักษาอาชีพนี้ไว้ ในขณะเดียวกัน เครื่องปั้นดินเผาประเภทนี้ก็เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าสูง จากผลิตภัณฑ์เหล่านี้ ทำให้ผู้คนจำนวนมากรู้จักเครื่องปั้นดินเผากิมลาน”
หากคนรุ่นก่อนก้าวเดินมาด้วยความมุ่งมั่นและความพากเพียร คนรุ่นใหม่ในหมู่บ้านกิมลานกำลังเข้าสู่อาชีพนี้พร้อมความคิดสร้างสรรค์อย่างต่อเนื่อง เพื่อสร้างคุณค่าใหม่ให้กับหมู่บ้านหัตถกรรม ช่างฝีมือรุ่นใหม่ เจิ่นเติ๊ตกวาน ซึ่งมีพื้นฐานด้านศิลปะจากการศึกษาอย่างเป็นระบบกำลังนำสายลมแห่งความเปลี่ยนแปลงมาสู่หมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผากิมลานด้วยการประยุกต์ใช้เทคนิคการปั้นนูนแบบ 3 มิติ ผสมผสานความงามทางศิลปะเข้ากับประโยชน์ใช้สอยอย่างลงตัวเพื่อสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ที่มีรูปแบบโดดเด่น สวยงามและใช้งานได้จริง ซึ่งผลงานเหล่านี้ไม่เพียงได้รับการตอบรับจากตลาดภายในประเทศ แต่ยังส่งออกไปยังต่างประเทศ ช่วยยกระดับแบรนด์เครื่องปั้นดินเผากิมลานให้เป็นที่รู้จักมากยิ่งขึ้น ช่างฝีมือ เจิ่นเติ๊ตกวาน กล่าวว่า
“ผมทำสินค้าตกแต่งบ้าน โดยใช้วิธีการปั้นนูน วาดลวดลายอย่างสร้างสรรค์และปรับเปลี่ยนรูปแบบ ไม่ได้ทำตามแม่พิมพ์ ผมทำเครื่องปั้นดินเผาในสไตล์สมัยใหม่ ซึ่งจะไม่ทำซ้ำกัน ผลิตจำนวนไม่มาก แต่เมื่อผลิตเป็นสินค้าสำเร็จรูปแล้ว ก็มักจะมีลูกค้ามาซื้อ”
การรักษาอาชีพไม่ได้หมายถึงเพียงการรักษาเทคนิคแบบโบราณเอาไว้เท่านั้น หากยังรักษาจิตใจแห่งความสร้างสรรค์ของบรรพบุรุษ โดยที่หมู่บ้านกิมลาน เกียรติประวัติและวัฒนธรรมไม่ได้ปรากฏอยู่เพียงในรูปทรงของเครื่องปั้นดินเผาหรือสีสันของน้ำยาเคลือบเท่านั้น แต่ยังสะท้อนจากแนวคิดการรักษาอาชีพด้วยการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ซึ่งช่างฝีมือรุ่นใหม่ไม่ลังเลที่จะทดลองออกแบบผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ๆ หรือประยุกต์ใช้แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซเพื่อขยายช่องทางการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ ช่างฝีมือ ด่าวเหวียดบิ่ง นายกสมาคมเครื่องปั้นดินเผากิมลาน กล่าวว่า
“ปัจจุบัน หลายครัวเรือนในหมู่บ้านกิมลานได้นำสินค้าไปจำหน่ายผ่านแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซ โดยยอดจำหน่ายผลิตภัณฑ์อยู่ในระดับที่ดีมาก และยังช่วยประชาสัมพันธ์ผลิตภัณฑ์ของหมู่บ้านอีกด้วย”
หมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผากิมลานไม่ได้เป็นเพียงแหล่งผลิตสินค้าเท่านั้น แต่ยังได้รับการพัฒนาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจ โดยมีพิพิธภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผากิมลาน ซึ่งมีพื้นที่เกือบ 200 ตารางเมตร และจัดแสดงโบราณวัตถุและเครื่องปั้นดินเผาเกือบ 3,000 รายการ ซึ่งดึงดูดนักท่องเที่ยวจำนวนมากให้เดินทางมาเยี่ยมชมและสัมผัสประสบการณ์ ช่างฝีมือ ด่าว เหวียด บิ่ง กล่าวว่า
“ที่หมู่บ้านกิมลาน มีพื้นที่จัดแสดงผลิตภัณฑ์ OCOP ใกล้พิพิธภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผากิมลาน นอกจากนี้ ยังมีเตาเผาโบราณ ซึ่งใช้ถ่านหินเป็นเชื้อเพลิง และยังคงสภาพดั้งเดิมมาตั้งแต่อดีต ซึ่งนักท่องเที่ยวต่างชาติชื่นชอบมาก ในอนาคต เรามีแนวทางพัฒนาอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาผสานกับการท่องเที่ยว”
ทุกปี ช่างฝีมือในหมู่บ้านกิมลานยังจัดชั้นเรียนถ่ายทอดทักษะการทำเครื่องปั้นดินเผาให้แก่คนรุ่นใหม่ เพื่อร่วมกันอนุรักษ์และพัฒนาอาชีพหัตถกรรม สานต่อเส้นทางการหลอมรวมระหว่างมรดกทางศิลปะกับภูมิปัญญาอันทรงคุณค่าที่ก้าวข้ามกาลเวลา./.
