Những tín hiệu khả quan từ các cuộc trao đổi gián tiếp giữa Mỹ và Iran thời gian qua đang làm gia tăng kỳ vọng về khả năng hạ nhiệt căng thẳng tại Trung Đông sau nhiều tháng xung đột. Tuy nhiên, cho dù cả Washington và Tehran đều cho thấy mong muốn tránh một cuộc đối đầu kéo dài, song, con đường tiến tới một thỏa thuận toàn diện vẫn còn nhiều trở ngại. Phía sau các tuyên bố thiện chí vẫn là những khác biệt sâu sắc.

Các kênh ngoại ngoại trung gian vẫn đang được các bên liên quan duy trì, một số nội dung mang tính khung cho tiến trình đàm phán đã dần hình thành. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi liên quan đến an ninh và lợi ích chiến lược vẫn đang tạo ra khoảng cách đáng kể giữa hai bên.

Lòng tin vẫn là khoảng trống lớn nhất

Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây tiếp tục phát đi tín hiệu lạc quan về triển vọng đối thoại khi khẳng định: "Iran thực sự muốn có một thỏa thuận, và đó sẽ là một thỏa thuận tốt cho Mỹ cùng những bên đứng về phía chúng ta". Nhà lãnh đạo Mỹ cũng thừa nhận quá trình đàm phán đang chịu nhiều sức ép từ các luồng ý kiến khác nhau trong nội bộ nước Mỹ. Theo ông, việc liên tục xuất hiện những quan điểm trái chiều về cách tiếp cận đối với Iran đang khiến tiến trình thương lượng trở nên khó khăn hơn.

Trong khi đó, phía Iran lại tập trung vào một vấn đề khác: niềm tin. Sau nhiều năm căng thẳng và đặc biệt là sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, giới lãnh đạo Iran cho thấy họ không còn đặt trọng tâm vào các cam kết chính trị bằng lời nói mà yêu cầu những bảo đảm cụ thể và có thể kiểm chứng. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf tuyên bố: “Những chiến sĩ trên mặt trận ngoại giao tuyệt đối không đặt niềm tin vào những lời nói hay hứa hẹn của phía đối địch. Tiêu chí duy nhất của chúng tôi là phải đạt được những kết quả cụ thể, thực chất trước khi thực hiện các cam kết ngược lại. Cho đến khi chắc chắn rằng các quyền lợi của nhân dân Iran đã được bảo đảm, chúng tôi sẽ không phê chuẩn bất kỳ thỏa thuận nào. Điểm tựa vững chắc đằng sau chiến lược này chính là mạng sống của chúng tôi, những người luôn sẵn sàng hy sinh vì nhân dân Iran.”

Thông điệp này phản ánh quan điểm xuyên suốt của Tehran trong các cuộc tiếp xúc gần đây. Iran không phủ nhận nhu cầu đối thoại, nhưng muốn nhìn thấy những bước đi thực tế trước khi đưa ra các cam kết tương ứng. Khoảng cách lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở các điều khoản kỹ thuật của một thỏa thuận tương lai mà còn nằm ở vấn đề bảo đảm thực thi cam kết. Đây là yếu tố đang chi phối cách tiếp cận của Tehran đối với toàn bộ tiến trình đàm phán.

Những lợi ích chiến lược khó dung hòa

Bên cạnh vấn đề lòng tin, các nội dung thực chất của đàm phán cũng đang chứa đựng nhiều khác biệt.

Trọng tâm lớn nhất tiếp tục là chương trình hạt nhân của Iran. Mỹ coi đây là một trong những “lằn ranh đỏ” không thể vượt qua. Washington yêu cầu Tehran phải xử lý số uranium làm giàu cấp độ cao này thông qua các cơ chế được hai bên thống nhất trong tương lai. Tuy nhiên, Iran vẫn bảo lưu quyền phát triển chương trình hạt nhân dân sự và chưa chấp nhận các yêu cầu mang tính ràng buộc lâu dài. Đáng chú ý, giới chức Iran liên tục nhấn mạnh rằng ở giai đoạn hiện nay ưu tiên hàng đầu vẫn là chấm dứt xung đột thay vì đi sâu vào các nội dung kỹ thuật liên quan đến hồ sơ hạt nhân. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nhấn mạnh: “Một thỏa thuận chung vẫn chưa được hoàn tất. Về các điểm khác được đề cập, bao gồm cả vấn đề hạt nhân, tôi xin nhấn mạnh lại một lần nữa rằng ở giai đoạn này, chúng tôi tập trung vào việc chấm dứt chiến tranh. Do đó, chúng tôi chưa có điều gì để tuyên bố về chi tiết của vấn đề hạt nhân ở thời điểm hiện tại.”

Một điểm bất đồng lớn khác là tương lai của eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu. Trở ngại hiện nay nằm ở cách hiểu khác nhau về khái niệm “mở cửa Hormuz”. Mỹ muốn khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải quốc tế và không chấp nhận bất kỳ hình thức hạn chế nào đối với tàu thuyền đi qua khu vực. Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định quyền quản lý của

Vấn đề cũng khác đang tác động tới triển vọng đàm phán là các vấn đề an ninh khu vực. Phía Tehran thể hiện rõ quan điểm tiến trình đối thoại phải được gắn với diễn biến tại Gaza và Liban, cũng như các đồng minh của Iran trong khu vực. Trong diễn biến mới nhất, hôm 01/06 đã phát đi tín hiệu cứng rắn, tuyên bố tạm dừng các hoạt động trao đổi thông qua kênh trung gian với Mỹ trong bối cảnh các cuộc đụng độ đang tiếp tục diễn ra ở miền Nam Liban.

Ngoài những vấn đề lớn trên, Iran và Mỹ cũng còn nhiều nội dung khác chưa đạt được đồng thuận, bao gồm giải tỏa tài sản bị đóng băng ở nước ngoài và từng bước nới lỏng các lệnh trừng phạt kinh tế, cũng như các bảo đảm pháp lý đối với bất kỳ thỏa thuận nào được ký kết.

Sự đan xen giữa các lợi ích an ninh, kinh tế và địa chính trị đang khiến việc đạt được đồng thuận giữa Mỹ và Iran trở nên phức tạp. Do đó, điều quan trọng hiện nay là Washington và Tehran sẽ phải tiếp tục tìm cách thu hẹp những “lằn ranh đỏ” mà mỗi bên đều coi là lợi ích chiến lược không thể từ bỏ để tiến gần hơn tới thỏa thuận toàn diện nhằm chấm dứt xung đột hiện nay.