Thượng đỉnh Mỹ-Trung đối mặt nhiều vấn đề gai góc

Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến thăm chính thức Trung Quốc từ 13-15/05. Được kỳ vọng sẽ định hình cục diện mới cho quan hệ song phương Mỹ-Trung, cũng như tạo đột phá cho nhiều vấn đề quốc tế lớn, nhưng chuyến thăm đối mặt với nhiều thách thức lớn bởi mức độ gai góc trong các vấn đề mà hai bên dự kiến thảo luận.

Đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong nhiệm kỳ 2, đồng thời cũng là cuộc gặp Thượng đỉnh Mỹ-Trung thứ hai trong gần 1 năm qua, sau cuộc gặp hồi cuối tháng 10 năm ngoái tại Busan (Hàn Quốc), bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC).

Điểm nóng Trung Đông

Được lên kế hoạch và thông báo trên truyền thông từ cuối năm ngoái, chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ 2 của Tổng thống Mỹ Donald Trump ban đầu dự kiến diễn ra vào cuối tháng 3 năm nay. Tuy nhiên, xung đột lan rộng tại Trung Đông sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran hôm 28/02 đã buộc chính quyền Mỹ phải điều chỉnh lịch trình để tập trung nguồn lực đối phó xung đột. Dù đã lùi chuyến thăm gần 1 tháng rưỡi, chính quyền Mỹ hiện vẫn chưa thể tìm được lối thoát cho cuộc xung đột và Trung Đông được dự báo vẫn sẽ là một trong những chủ đề gai góc phủ bóng lên các thảo luận giữa hai lãnh đạo cấp cao Mỹ-Trung.

Trước chuyến đi đến Trung Quốc, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nhiều lần đề cập đến việc Trung Quốc cần can dự nhiều hơn vào việc giải quyết xung đột Trung Đông. Do đó, giới quan sát cho rằng ông Donald Trump chắc chắn sẽ tận dụng cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình để thúc đẩy việc sớm đạt được thỏa thuận với Iran, hay ít nhất là một thỏa thuận liên quan đến việc mở lại eo biển Hormuz. Chuyên gia Ryan Hass, Giám đốc Trung tâm Trung Quốc tại Viện Brookings (Mỹ), nhận định: “Cả Tổng thống Donald Trump lẫn phía Trung Quốc đều có chung lợi ích trong việc giữ xung đột (giữa Mỹ) với Iran không leo thang hay lan rộng. Tôi nghĩ cả hai nước đều muốn xung đột chấm dứt ngay, nếu có thể, bởi nó không phục vụ lợi ích cho nước nào”.

Tuy nhiên, theo Ryan Haas, mức độ quan tâm của Mỹ và Trung Quốc đến xung đột Trung Đông hoàn toàn khác nhau, khi phía Mỹ thể hiện rõ ý muốn nhanh chóng đạt thỏa thuận với Iran còn Trung Quốc lại không quá lo lắng về các hậu quả kéo dài của xung đột, nhờ có nhiều đòn bẩy vững chắc về an ninh, năng lượng và chuỗi cung ứng. Do đó, việc ông Donald Trump có thể thuyết phục được lãnh đạo Trung Quốc hành động nhiều hơn cho vấn đề Trung Đông hay không vẫn là dấu hỏi lớn.

Chia sẻ quan điểm này, Giáo sư Khoa Chính trị và Hành chính công tại Đại học Hong Kong (Trung Quốc), ông Alejandro Reyes cũng cho rằng không nên đặt quá nhiều kỳ vọng vào việc cuộc gặp tại Bắc Kinh có thể giúp nhanh chóng chấm dứt sự căng thẳng hiện nay giữa Mỹ và Iran, bởi Trung Quốc và Iran có các quan hệ kinh tế-năng lượng chặt chẽ nhưng tương đối độc lập về an ninh, đối ngoại, đồng thời các “điểm nghẽn” lớn nhất giữa Mỹ và Iran hiện nay (Hormuz, vấn đề hạt nhân) khó có thể được khai thông nhờ tác động bên ngoài: “Tôi nghĩ nước Mỹ, và cả ông Donald Trump, đôi khi đánh giá quá cao ảnh hưởng của Trung Quốc với một số đối tác của nước này trên thế giới, bao gồm cả Iran. Ý tưởng rằng Iran sẽ để ý và làm những gì mà Trung Quốc muốn nước này làm không phải là cách đúng đắn để hiểu về mối quan hệ giữa hai quốc gia này”.

Xác lập khuôn khổ hợp tác-cạnh tranh

Xung đột Trung Đông có thể tác động đến thượng đỉnh Mỹ-Trung nhưng đa số các chuyên gia cũng cho rằng kinh nghiệm từ xung đột Nga-Ukraine cho thấy các nhà lãnh đạo Trung Quốc ít khi để các vấn đề này lấn át các động lực chính trong quan hệ song phương Mỹ-Trung.

Chuyên gia Henrietta Levin thuộc Trung tâm nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS – Mỹ) cho rằng việc phái đoàn tháp tùng Tổng thống Mỹ Donald Trump đến Trung Quốc lần này có sự hiện diện của lãnh đạo những tập đoàn công nghệ lớn nhất nước Mỹ, như; Elon Musk (Tesla, SpaceX), Tim Cook (Apple)… cho thấy thương mại-đầu tư và đặc biệt là công nghệ vẫn sẽ là mối quan tâm lớn nhất của lãnh đạo hai nước. Sau cuộc gặp năm ngoái tại Busan (Hàn Quốc), cuộc gặp tại Bắc Kinh lần này giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình có thể giúp hai bên xác lập được một khuôn khổ chiến lược ổn định lâu dài hơn cho quan hệ song phương, đồng thời làm rõ hơn một số quy tắc hợp tác-cạnh tranh trong các lĩnh vực then chốt, như: bán dẫn, chip trí tuệ nhân tạo (AI), đất hiếm...

Bên cạnh đó, các hợp tác kinh tế ngắn hạn cũng là ưu tiên của chính quyền Mỹ trong thời điểm sắp đến kỳ bầu cử giữa kỳ quan trọng tại Mỹ. Bà Henrietta Levin nhận định: “Phía Mỹ tập trung vào việc nhanh chóng đạt được các lợi ích thương mại tại cuộc gặp thượng đỉnh này. Hiện Mỹ rất quan tâm đến việc Trung Quốc hứa hẹn sẽ mua thêm nhiều mặt hàng nông nghiệp Mỹ, đặc biệt là đậu nành. Hiện tại, chính quyền Mỹ đang tìm kiếm các lợi ích kinh tế có ý nghĩa lớn với một số cộng đồng, nhất là khi sắp đến cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 tới”.

Không chỉ có ý nghĩa lớn với quan hệ song phương Mỹ-Trung, cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình cũng có tiềm năng tác động lớn đến nhiều vấn đề quan trọng khác trên thế giới, từ các vấn đề thương mại-thuế quan, quản lý chuỗi cung ứng chiến lược toàn cầu cho đến tranh giành ảnh hưởng địa chính trị tại nhiều khu vực.

Nhà ngoại giao Kenneth Quinn, nguyên Đại sứ Mỹ tại Campuchia, nhận định: “Mối quan hệ Mỹ-Trung có ý nghĩa sống còn cho Mỹ, Trung Quốc và cho cả thế giới. Tôi nghĩ mối quan hệ này đang ở vào điểm then chốt, ở ngã ba đường. Có một số lực lượng đang kéo mối quan hệ này rời xa nhưng cũng có một số khác đang muốn kéo lại”.

Về tổng thể, giới quan sát không đặt quá nhiều kỳ vọng về việc thượng đỉnh Mỹ-Trung lần này sẽ tạo đột phá cho quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, theo chuyên gia Ryan Hass, chỉ riêng việc lãnh đạo cao nhất hai nước trực tiếp đối thoại với nhau một cách thường xuyên đã là điều có ý nghĩa lớn cho Mỹ-Trung và thế giới và việc Mỹ-Trung thống nhất được “những điều cần tránh” làm tổn hại cho quan hệ song phương đôi khi còn quan trọng hơn những kết quả cụ thể mà hai nước có thể đạt được.