Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là 1 trong 5 đơn vị chịu trách nhiệm giám định mẫu hài cốt trong chiến dịch 500 ngày đêm tìm lại danh tính liệt sỹ đang diễn ra. Tại phòng thí nghiệm của Trung tâm Giám định ADN (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), từng mẫu hài cốt liệt sĩ được các nhà khoa học xử lý bằng một quy trình đặc biệt.
Nghe âm thanh bài viết tại đây:
Trong hàng nghìn mẫu xương được bảo quản nghiêm ngặt trong phòng lưu mẫu, có những mẫu chỉ còn lại vài mảnh xương nhỏ do nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ. Thứ còn lại trong xương chỉ là những đoạn ADN đã đứt gãy. Đó cũng là lý do việc xác định danh tính liệt sĩ luôn là một trong những bài toán khó nhất của khoa học pháp y.
Giáo sư Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, khẳng định: “Quy trình công nghệ mới sử dụng các chỉ thị nucleotide đơn nằm trên các ADN nhiễm sắc thể nhân của người. Phương pháp này sử dụng chỉ thị rất lớn, trên 5.000 chỉ thị. Cộng thêm các phương pháp giải trình tự thế hệ mới giúp cho việc giám định ADN hài cốt liệt sĩ có thể nâng lên một bước mới. Chúng ta có thể đối sánh với thân nhân có quan hệ huyết thống với liệt sĩ lên đến thế hệ thứ tư. Có thể sử dụng những đoạn ADN đứt gãy vẫn có thể giám định được. Đây là bước tiến rất lớn, mở ra lời giải cho bài toán xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam.”
Để có được quy trình này, các nhà khoa học của Trung tâm không chỉ tiếp nhận công nghệ từ Ủy ban Quốc tế về Người mất tích mà còn phải nghiên cứu, điều chỉnh và tối ưu lại toàn bộ quy trình cho phù hợp với điều kiện mẫu hài cốt ở Việt Nam.
Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định AND, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết: "Chúng tôi được tiếp cận quy trình công nghệ mới được chuyển giao từ các nhà khoa học quốc tế từ Uỷ ban Quốc tế về Người mất tích. Đây là đơn vị đầu ngành trong nghiên cứu pháp y. Tuy nhiên, đối với Việt Nam điều kiện về các mẫu hài cốt liệt sĩ là một điều kiện rất đặc thù và có thể nói là khó nhất trên thế giới. Chính vì vậy gần như không thể áp dụng quy trình có sẵn. Các nhà khoa học đã rất nỗ lực tham gia để tối ưu công nghệ này. Đây là bước chuyển quan trọng từ nghiên cứu cơ bản thành công nghệ có thể ứng dụng trong thực tiễn."
Tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng), công nghệ mới đã được áp dụng trên các mẫu hài cốt thực tế và bước đầu xác định được những trường hợp trùng khớp với thân nhân. Gần đây, quy trình tiếp tục được triển khai trên quy mô lớn hơn tại Nghĩa trang liệt sĩ Rồng Riềng, tỉnh An Giang, với gần 1.000 mẫu hài cốt được thu nhận để phục vụ giám định. Tuy nhiên, vẫn cần nâng năng lực giám định lên để đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm.
Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Trung tâm Giám định ADN, cho biết: “Công nghệ mới luôn đi kèm những yêu cầu rất cao về trình độ khoa học và kỹ thuật. Vì vậy, yếu tố con người có ý nghĩa quyết định đối với việc làm chủ công nghệ. Để triển khai các quy trình mới, chúng tôi đã chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực. Các kỹ thuật viên, giám định viên đều được đào tạo, bồi dưỡng trong nước và ở nước ngoài, sẵn sàng tiếp nhận, làm chủ và vận hành hiệu quả các quy trình công nghệ tiên tiến.”
Theo công suất hiện nay, Trung tâm Giám định ADN có thể thực hiện khoảng 4.000 mẫu mỗi năm bằng phương pháp ADN ty thể và khoảng 1.000 ca giám định theo công nghệ mới. Trong khi đó, số lượng hài cốt liệt sĩ chưa xác định danh tính vẫn còn rất lớn. Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, ngoài đầu tư trang thiết bị hiện đại và tự động hóa quy trình, điều quan trọng là việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ sẽ tạo điều kiện để rút ngắn thời gian đối sánh và nâng cao độ chính xác trong xác định danh tính.
Giáo sư Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết: "Để hoàn thành mục tiêu của Chiến dịch “500 ngày đêm” nhanh, đảm bảo, chúng ta cần nhanh chóng thu thập được các sinh phẩm của liệt sĩ và lưu trữ trong điều kiện tiêu chuẩn để các mẫu hài cốt không tiếp tục bị phân huỷ. Xây dựng được cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ.”
Khi công nghệ được làm chủ, nguồn nhân lực tiếp tục được tăng cường và cơ sở dữ liệu ADN ngày càng hoàn thiện, hành trình xác định danh tính các anh hùng liệt sĩ sẽ có thêm nền tảng khoa học vững chắc. Đó cũng là cách khoa học công nghệ hôm nay góp phần nối dài đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.
