Có những cuộc chiến đã khép lại hơn nửa thế kỷ. Nhưng cũng có những hành trình vẫn đang tiếp diễn. Trên những cánh rừng, sườn núi từng là chiến trường năm xưa, các đội tìm kiếm Việt Nam vẫn ngày ngày lặng lẽ lần theo từng dấu vết để đưa các liệt sĩ trở về với gia đình. Đồng hành với họ không chỉ có các lực lượng trong nước mà còn có những người đến từ bên kia Thái Bình Dương, những cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam.
Những bước chân chậm rãi giữa rừng sâu hôm nay khác xa những bước chân của hơn nửa thế kỷ trước. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng ký ức về những người còn nằm lại vẫn thôi thúc nhiều cựu binh Mỹ quay trở lại Việt Nam. Họ mang theo những ký ức, những tấm bản đồ, những hồ sơ lưu trữ và cả mong muốn góp phần hàn gắn những mất mát do chiến tranh để lại. Một số cự binh chia sẻ:
"Tôi cần phải làm nhiều hơn nữa và tôi cần phải tìm ra những người còn lại, họ đang ở ngoài kia. Tôi đã tự thuyết phục mình rằng họ đang ở đó".
"Giờ đây khi đã dấn thân vào, công việc này đã chiếm trọn tâm trí tôi".
"Chúng tôi tìm kiếm ở tất cả những nơi có chiến trường, những căn cứ quân sự trước đây của Mỹ và dựa trên những thông tin mà các hội viên cung cấp. Chúng tôi hy vọng sẽ cung cấp được nhiều thông tin hơn nữa để giúp Việt Nam".
Điều thôi thúc họ không chỉ là ký ức chiến tranh, mà còn là mong muốn hoàn thành một trách nhiệm còn dang dở.
Tháng 6 vừa qua, cựu binh Mỹ Robert Ambrose Connor trở lại Việt Nam với những bộ hồ sơ trong tổng số hơn 250 hồ sơ chiến trường được ông và các đồng đội dày công thu thập trong suốt 10 năm. Từng cuộc điện thoại, từng lá thư, từng cuộc gặp với các cựu binh trên khắp nước Mỹ đã giúp ông ghép nối những mảnh ký ức để chuyển thành những thông tin có giá trị phục vụ công tác tìm kiếm.
Ông luôn bắt đầu câu chuyện với một lời nhắn gửi giản dị: "Hãy đọc về Việt Nam trước khi đến Việt Nam." Bởi theo ông, chỉ khi hiểu về đất nước, con người và ý nghĩa thiêng liêng của sự đoàn tụ, người ta mới thực sự hiểu vì sao việc tìm kiếm những người còn nằm lại lại quan trọng đến vậy: "Trước khi đến Việt Nam, hãy đọc về Việt Nam và văn hóa của đất nước này, về tinh thần, linh hồn và sự khép lại, về sự đoàn tụ. Và vì vậy, tôi cảm thấy nhẹ nhõm khi tìm thấy những hài cốt liệt sĩ đầu tiên, nhưng ngay sau đó tôi cảm thấy mình cần phải tìm kiếm thêm, nỗ lực nhiều hơn nữa vì vẫn còn nhiều người khác ngoài kia chưa được tìm kiếm và trở về".
Cùng chung suy nghĩ ấy, cựu phi công Mỹ Richard W. Magner nhiều năm qua vẫn đều đặn dành thời gian đến Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ để tìm kiếm những tư liệu còn sót lại. Những cuộn phim trinh sát đường không từ 35 hộp phim trong thời chiến đã được ông nỗ lực số hóa và chuyển dữ liệu cho phía Việt Nam. Những tư liệu đó trở thành những manh mối quý giá, giúp khoanh vùng các địa điểm nghi có hài cốt liệt sĩ: "Tôi đã đến kho lưu trữ ở đây gần chục lần trong 10 năm qua, và tôi cũng đang làm việc tại khoảng 200 địa điểm trên khắp Việt Nam, nơi nghi ngờ có các ngôi mộ tập thể. Tôi muốn tiếp tục đồng hành với công việc này lâu nhất có thể, để góp phần giúp các gia đình Việt Nam sớm tìm được người thân còn mất tích".
Thời gian không chờ đợi. Những cựu binh và nhân chứng của cả hai phía đều đã ở tuổi xế chiều. Mỗi ký ức được ghi lại hôm nay có thể là một thông tin không còn cơ hội được kể lại vào ngày mai, như ông John Terzano, Quỹ Cựu chiến binh Mỹ tại Việt Nam, từng chia sẻ: "Những kí ức đầu tiên khi tôi đặt chân đến Việt Nam chưa bao giờ là tươi đẹp vì tất cả kí ức chiến tranh đều như vậy. Nhưng có một điều mà tôi không bao giờ ngờ tới là tôi đã trở lại Việt Nam nhiều lần như vậy. Và mỗi lần trở lại đó lại khiến tôi thay đổi y như lần đầu và nhận thấy còn nhiều điều phải làm hơn nữa".
Bởi vậy, nhiều năm qua, những cựu binh Mỹ vẫn lặng lẽ trở lại Việt Nam, đối chiếu tài liệu quân sự, xác định tọa độ các trận đánh, khảo sát thực địa và chia sẻ tất cả những gì họ lưu giữ và thu thập được. Mỗi hài cốt được tìm thấy là thêm một gia đình khép lại những tháng năm ngóng đợi. Mỗi thông tin được trao đi là thêm một cơ hội để một người con, một người chồng, một người cha được trở về với quê hương sau nhiều thập kỷ.
Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang triển khai trên khắp Việt Nam, vì thế không chỉ là hành trình tìm kiếm các liệt sĩ mất tích, mà còn là hành trình của sự sẻ chia, lòng nhân ái và hòa giải. Khi những người từng đứng ở hai bên chiến tuyến hôm nay cùng chung sức đưa những người đã khuất trở về với gia đình, quá khứ đã trở thành động lực để hai bên cùng hướng tới tương lai.
