Nghe âm thanh tại đây:
Có những nghề truyền thống lặng lẽ lớn lên cùng bản làng. Cũng có những vì nhịp sống hiện đại, dần lui vào ký ức. Nhưng rồi, bằng tình yêu quê hương và khát vọng gìn giữ bản sắc dân tộc, những người trẻ lại tìm cách đánh thức những giá trị tưởng chừng đã ngủ quên.
Câu chuyện ở xã Tà Xùa, tỉnh Sơn La là một ví dụ như thế.
Từ những chum chàm xanh, những tấm vải lanh và đôi bàn tay khéo léo của người Mông, một nghề truyền thống đang được hồi sinh, trở thành trải nghiệm hấp dẫn đối với du khách.
Buổi sáng ở bản Chống Tra, xã Tà Xùa, tỉnh Sơn La bắt đầu bằng mùi ngai ngái của lá chàm.
Trong sân một ngôi nhà gỗ, chiếc chum lớn đặt cạnh hiên vẫn giữ màu nước xanh thẫm.
Ít người biết rằng, chỉ vài năm trước, những chum chàm như thế gần như đã biến mất khỏi nhiều gia đình người Mông ở Tà Xùa.
Khi quần áo may sẵn trở nên phổ biến, những bộ váy áo dệt lanh, nhuộm chàm cũng thưa dần. Người trẻ không còn theo nghề. Những người biết làm chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nhưng với suy nghĩ cần phải bảo tồn những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Nhiều bạn trẻ đã tìm mọi cách để vực dậy nghề truyền thống đã thất truyền từ lâu.
Với người Mông ở Tà Xùa, nhuộm chàm không chỉ là tạo nên màu xanh đặc trưng cho tấm vải. Sau lớp màu chàm ấy còn là những họa tiết được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi đường thêu, mỗi hoa văn đều mang dấu ấn của từng nhóm người Mông, trở thành cách để nhận diện nguồn cội và bản sắc văn hóa.
Anh Thào A Trống, người đang lưu giữ nghề nhuộm chàm truyền thống của người Mông tại xã Tà Xùa, chia sẻ: “Phong tục tập quán của mỗi nơi sẽ khác. Ở Tà Xùa, người Mông đen với Mông Si là 2 dòng họ khác nhau nhưng kỹ thuật dệt vải giống nhau. Về hoa văn có khác nhau. Trên quần áo dòng họ người Mông, nhìn họa tiết cũng có thể phân biệt được 2 dòng họ người Mông.”
Để nhuộm được một tấm vải chàm không phải điều đơn giản. Từ khâu ngâm chàm đã phải tính toán kỹ lưỡng để cho ra màu làm sao mà bền và đẹp nhất.
Anh Nguyễn Trọng Thịnh, người sáng lập và hướng dẫn tại xưởng nhuộm chàm Tà Xùa, tỉnh Sơn La, chia sẻ: “Khi mình mới tạo ra thùng chàm, khác với những vật liệu khác là không thể nhuộm được ngay mà cần có thời gian. Để đạt được chất lượng tốt nhất, màu đẹp nhất có thể phải mất thời gian đến 1 tháng, lúc đó mới có thể sản xuất và nhuộm với số lượng lớn được. Khi đạt được đủ thời gian thì chất lượng sản phẩm có thể kéo dài hàng chục năm không bị phai màu.”
Hiện mỗi tháng, xưởng nhuộm chàm Tà Xùa sản xuất khoảng 100 sản phẩm và đón vài chục lượt khách đến trải nghiệm. Quy mô chưa lớn, nhưng đủ để những người giữ nghề truyền thống trên mảnh đất quê hương tin rằng: mình đang đi đúng hướng.
Nếu trước đây, nhiều người tìm đến Tà Xùa chỉ để đón bình minh giữa biển mây hay chinh phục sống lưng Khủng Long, thì giờ đây, hành trình ấy đã có thêm một điểm dừng chân mới.
Ở đó, du khách không vội vàng. Họ ngồi tại xưởng chàm, nghe kể chuyện về cây chàm. Tự tay nhúng tấm vải trắng vào chum nhuộm. Kiên nhẫn chờ màu xanh hiện lên theo từng lần nhúng. Một trải nghiệm giản dị, nhưng đủ để hiểu thêm về đời sống của người Mông.
Bạn Tạ Nhung, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ cảm nhận khi trải nghiệm quá trình nhuộm chàm của người Mông, xã Tà Xùa: "Tôi ấn tượng nhất là công đoạn nhuộm chàm. Một tấm vải trắng sau khi nhúng vào chàm có thể trở thành tấm vải có màu chàm rất đặc trưng. Những sáp ong khi vẽ lên nền vải chàm lại trở thành màu trắng. Điều đặc biệt là vải nhuộm chàm không hề thay đổi màu sắc khi giặt chung với quần áo khác. Những nguyên liệu tự nhiên này đã làm nên một màu sắc rất riêng và đặc trưng của những bộ trang phục nhuộm từ chàm của người Mông."
Ở Tà Xùa hôm nay, biển mây vẫn là món quà của thiên nhiên. Thảo nguyên xanh vẫn là nơi để du khách tìm sự bình yên.
Còn những chum chàm xanh trong bản làng lại kể một câu chuyện khác. Câu chuyện về những người trẻ không để nghề truyền thống ngủ quên. Câu chuyện về cách người Mông gìn giữ bản sắc bằng chính đôi bàn tay của mình.
Không ồn ào. Không phô trương. Nghề nhuộm chàm ở Tà Xùa (Sơn La) đang được những người trẻ kể bằng chính nhịp sống của bản làng với những giá trị nguyên bản nhất để giá trị truyền thống không bị mai một
