Giữa nhịp sống nông thôn đang đổi thay từng ngày, tại xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh (trước đây là xã Thạch Mỹ, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh), những người dân nơi đây, với đức tính cần cù, bàn tay khéo léo vẫn ngày đêm bện chổi, tạo nên nhịp sống của một làng nghề đặc biệt. Mặc dù trải qua không ít thăng trầm của thời gian, nhưng làng nghề chổi đót Hà Ân vẫn được người dân gìn giữ, phát triển, nối truyền qua nhiều thế hệ như một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa.
Chúng tôi về thôn Hà Ân, xã Mai Phụ, Hà Tĩnh, trong một chiều nắng nóng, những bó đót vàng óng phơi dọc hai bên đường như tô thêm vẻ đẹp cho làng. Những cán chổi bằng trúc, nhiều bó đót chất thành đống trước cửa nhà đã trở thành nguyên liệu quen thuộc của người dân nơi đây.
Theo lời kể của những bậc cao niên trong làng, nghề chổi đót Hà Ân có truyền thống hơn 150 năm trước xuất phát từ nhu cầu sinh hoạt thường ngày của người dân. Từ nguồn nguyên liệu tự nhiên sẵn có, đặc biệt là cây đót, người dân đã tạo nên những chiếc chổi mộc mạc nhưng bền chắc. Từ một nghề phụ, dần dần, làm chổi đót trở thành sinh kế của nhiều hộ gia đình trong thôn. Nghề không kén người làm, chỉ cần chăm chỉ, cần cù, chịu khó và khéo tay là có thể làm ra được những chiếc chổi đót chắc chắn, bền đẹp.
Bà Lê Thị Thuận trú tại thôn Hà Ân, xã Mai Phụ, chia sẻ: "Từ nhỏ tôi đã thấy ông tôi, rồi cha mẹ tôi cũng làm nghề này. Tôi theo cha mẹ làm chổi cho đến nay có tuổi rồi vẫn còn làm được và cảm thấy vui. Nghề của cha ông để lại, bỏ đi thì tiếc lắm, nên còn sức là còn giữ, còn dạy cho con cháu."
Để hoàn thành một chiếc chổi đót, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Đót được phơi khô, tách thành từng nhánh nhỏ rồi phân thành ba loại theo chiều dài: dài, trung bình và ngắn. Người thợ buộc các bó đót bằng dây mây hoặc kẽm, tra vào cán chổi rồi bện chặt. Công đoạn cuối cùng là cắt đều đầu chổi để sản phẩm có hình dáng gọn gàng.
Theo bà Nguyễn Thị Mai, một người gắn bó với nghề lâu năm tại địa phương, việc chọn nguyên liệu là yếu tố quan trọng, quyết định độ bền của chổi: "Làm chổi đót không khó, nhưng để có được một cây chổi đót vừa bền, chắc và đẹp thì cần phải có đôi bàn tay khéo léo và chắc chắn ở mỗi công đoạn, đặc biệt là công đoạn vào cán và bện. Bông đót để làm chổi cũng yêu cầu khi thu hái phải được nắng, có màu trắng xanh, dài thì chổi mới bền."
Bên cạnh chổi đót truyền thống, người dân còn sản xuất thêm nhiều loại chổi khác, như: chổi cán mây, chổi cán nhựa, hay chổi dây cước,… đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường. Nhờ vậy, sản phẩm của làng nghề Hà Ân không chỉ tiêu thụ tại địa phương mà còn được đưa đi nhiều tỉnh, thành lân cận.
Gắn bó với nghề làm chổi đót gần 50 năm, ông Ninh Văn Thịnh (65 tuổi, trú tại thôn Hà Ân, xã Mai Phụ), cho biết: "Nghề chổi đót ban đầu chỉ được một số hộ trong làng làm, đa số chỉ sản xuất nhỏ lẻ, tranh thủ lúc nông nhàn để kiếm thêm thu nhập. Khi nhu cầu tiêu thụ chổi trên thị trường ngày càng tăng, mang lại thu nhập ổn định so với một số ngành nghề khác, người dân làm chổi nhiều hơn. Cũng từ đó, các hộ sản xuất mới có thêm các sản phẩm mới không chỉ tốt về chất lượng mà còn bắt mắt về mẫu mã."
Hiện nay, làng nghề có khoảng 100 hộ tham gia sản xuất với hàng trăm lao động trực tiếp. Ngoài ra, nghề làm chổi đót còn tạo việc làm cho nhiều lao động, như: cung cấp nguyên liệu, vận chuyển hay bán chổi lưu động. Điểm đặc biệt là phần lớn người làm nghề ở độ tuổi từ 50 đến 70. Với nhiều người, nghề chổi đót không chỉ là truyền thống gia đình mà còn là nguồn thu nhập ổn định.
Ông Lê Tiến Lương, Chủ tịch Hội Nông dân xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh, cho biết: "Người dân làng nghề truyền thống chổi đót thu nhập khá cao, lực lương tham gia khá đông. Bên cạnh đó có nhiều chủ kinh doanh nguyên liệu sang bên Lào thu mua nguyên liệu để phục vụ cho bà con trong thôn, xóm và các tỉnh phía Nam. Đến nay, có những chủ đã thu mua đến hơn 200 tấn nguyên liệu. Làng nghề truyền thống chổi đót thân thiện với môi trường, nguyên vật liệu hữu cơ không sử dụng hóa chất."
Trong bối cảnh nhiều nghề truyền thống đang dần mai một trước sự phát triển của sản xuất công nghiệp, làng chổi đót Hà Ân vẫn duy trì hoạt động ổn định là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề thủ công gắn liền với đời sống nông thôn Việt Nam.
