Sau hơn hai thập kỷ vận hành Hệ thống mua bán phát thải (ETS), Liên minh châu Âu (EU) đang chuẩn bị thực hiện cuộc cải cách lớn nhất đối với thị trường carbon kể từ khi cơ chế này ra đời. Không từ bỏ mục tiêu trung hòa carbon, nhưng Brussels muốn biến ETS từ một công cụ định giá phát thải thành động lực thúc đẩy đầu tư, đổi mới công nghệ và tái công nghiệp hóa. Sự điều chỉnh này cho thấy chính sách khí hậu của EU đang bước sang giai đoạn mới, khi mục tiêu giảm phát thải phải song hành với năng lực cạnh tranh và an ninh kinh tế.
Hệ thống mua bán phát thải (ETS), sau nhiều năm được xem là "xương sống" của chính sách khí hậu châu Âu, đang đứng trước một cuộc cải tổ quan trọng.
Nếu như trước đây ETS được thiết kế theo nguyên tắc doanh nghiệp phát thải càng nhiều thì phải trả chi phí càng cao để buộc họ đầu tư vào công nghệ sạch, thì nay Brussels muốn hệ thống này trở thành công cụ hỗ trợ trực tiếp cho quá trình chuyển đổi của chính ngành công nghiệp châu Âu. Giới thiệu gói cải cách, Cao ủy châu Âu phụ trách Khí hậu, Phát thải ròng bằng 0 và Tăng trưởng sạch, ông Wopke Hoekstra nhấn mạnh: “Đề xuất về Hệ thống mua bán phát thải (ETS) hướng tới ba mục tiêu then chốt: duy trì hành động khí hậu thực sự tham vọng, nâng cao đáng kể năng lực cạnh tranh và tạo cú hích mạnh mẽ cho sự độc lập của chúng ta. Đề xuất này thúc đẩy hành động vì khí hậu, nhưng đồng thời cũng biến ETS thành một động lực thực sự cho đổi mới sáng tạo, đầu tư và tái công nghiệp hóa châu Âu hướng tới nền kinh tế sạch của tương lai”.
Thông điệp này phản ánh rõ cách tiếp cận mới của EU. Trong bối cảnh cuộc cạnh tranh công nghiệp toàn cầu ngày càng gay gắt, chính sách khí hậu không còn chỉ xoay quanh mục tiêu cắt giảm phát thải mà phải góp phần giữ chân đầu tư, bảo vệ việc làm và củng cố nền sản xuất trong nước.
Thực tế, ETS đã chứng minh hiệu quả sau hơn 20 năm vận hành. Theo Ủy ban châu Âu, kể từ năm 2005, hệ thống đã giúp giảm khoảng 50% lượng phát thải trong các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh, đồng thời tạo nguồn thu hơn 270 tỷ euro để tái đầu tư cho đổi mới sáng tạo, hiện đại hóa hệ thống năng lượng và khử carbon trong công nghiệp. Ông Wopke Hoekstra đánh giá: “Không có công cụ chính sách nào ở châu Âu giúp cắt giảm phát thải ở quy mô lớn như ETS. Đây là một tài sản vô cùng giá trị trong bộ công cụ ứng phó với biến đổi khí hậu của chúng ta. Kể từ năm 2005, ETS đã giúp cắt giảm khoảng 50% lượng phát thải trong các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của hệ thống. Nếu không có ETS, châu Âu hiện nay sẽ phải tiêu thụ thêm khoảng 100 tỷ mét khối khí đốt, khiến chúng ta còn dễ bị tổn thương hơn trước."
Tuy nhiên, theo Ủy ban châu Âu, bối cảnh hiện nay đã rất khác so với thời điểm Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) được khởi động năm 2019. Nhiều điểm nóng xung đột, khủng hoảng năng lượng, những biến động trên các tuyến vận tải chiến lược… đặt ra thách thức với an ninh năng lượng, năng lực cạnh tranh và khả năng duy trì nền sản xuất của châu Âu. Đây là một trong những lý do khiến ETS cần được điều chỉnh.
Theo đề xuất mới, cơ chế phân bổ miễn phí hạn ngạch phát thải sẽ tiếp tục được duy trì sau năm 2030. Tuy nhiên, từ năm 2031, các doanh nghiệp chỉ được hưởng cơ chế này nếu xây dựng kế hoạch đầu tư khử carbon tại châu Âu và tái đầu tư toàn bộ giá trị hạn ngạch miễn phí vào các hoạt động giảm phát thải trong EU. Song song với đó, các quốc gia thành viên sẽ phải dành 50% nguồn thu từ ETS để đầu tư trở lại cho các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của hệ thống. Một Ngân hàng Khử carbon Công nghiệp với quy mô 100 tỷ euro cũng sẽ được thành lập nhằm hỗ trợ các dự án giảm phát thải quy mô lớn, cùng gói ETS Investment Booster trị giá 30 tỷ euro trước năm 2030.
Những nỗ lực đang được triển khai cho thấy EU không hề từ bỏ tham vọng khí hậu. Mục tiêu giảm 90% lượng phát thải vào năm 2040 và đạt trung hòa carbon vào năm 2050 vẫn được giữ nguyên. Điều thay đổi là cách thức thực hiện, từ việc chỉ tạo áp lực lên phát thải sang hỗ trợ nhiều hơn cho quá trình đầu tư và đổi mới công nghệ. Ông Wopke Hoekstra khẳng định: “Với đề xuất cải cách ETS, chúng ta thực sự đang tạo ra một bước tiến lớn. Chúng ta một lần nữa kết hợp được hành động khí hậu đầy tham vọng với năng lực cạnh tranh, mở đường cho quá trình tái công nghiệp hóa châu Âu và tạo động lực mạnh mẽ cho mục tiêu độc lập về năng lượng. Chúng ta đang hiện đại hóa ETS, tăng cường sức mạnh của hệ thống và thực hiện điều đó theo một cách khác, phù hợp hơn với ngành công nghiệp của chúng ta”.
Cuộc cải cách ETS vẫn cần được Nghị viện và Hội đồng châu Âu thông qua trước khi có hiệu lực. Tuy nhiên, chính sách khí hậu của EU đang được thiết kế lại để không chỉ giảm phát thải mà còn bảo đảm châu Âu giữ được nền công nghiệp đủ sức cạnh tranh trong một thế giới ngày càng nhiều biến động. Đây sẽ là thước đo quan trọng nhất đối với giai đoạn tiếp theo của quá trình chuyển đổi xanh ở châu Âu.
