Viện trợ phát triển chính thức (ODA) toàn cầu đã giảm 23,1% trong năm 2025, mức sụt giảm lớn nhất từ trước tới nay. Theo các chuyên gia, đây là thực tế đáng báo động trong bối cảnh nhu cầu hỗ trợ của các quốc gia nghèo ngày càng gia tăng và nợ công của các quốc gia cũng đang tăng lên mức cao kỷ lục.
Số liệu vừa được Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố mới đây cho thấy tổng ODA hiện chỉ tương đương 0,26% tổng thu nhập quốc dân (GNI) của 34 nước thuộc Ủy ban hỗ trợ phát triển của OECD, thấp xa so với mục tiêu 0,7% do Liên hợp quốc (LHQ) đề ra từ năm 1970. Nguyên nhân chính của đà sụt giảm là việc Mỹ cắt giảm mạnh viện trợ, với mức giảm lên tới 56,9%, chiếm khoảng 3/4 mức giảm toàn cầu. Tại châu Âu, Pháp cũng ghi nhận mức giảm đáng kể 10,9%, khiến tỷ lệ ODA/GNI của nước này chỉ còn 0,42%, mức thấp nhất kể từ năm 2016.
Các số liệu này của OECD cũng phù hợp với những đánh giá mới đây được LHQ đưa ra hôm 09/04 trong báo cáo mang tên “Báo cáo 2026 về tài trợ cho phát triển bền vững: thực hiện cam kết Sevilla” (FSDR 2026). Trong báo cáo này, LHQ đánh giá các tiến bộ về phát triển đang bị đe dọa bởi sự phân mảnh toàn cầu, căng thẳng địa chính trị và xung đột, đồng thời các quốc gia đang phát triển đang bị “bẫy” trong một thảm họa tài chính bị siết chặt bởi các cú sốc liên tiếp. Ông Li Junhua, Phó Tổng thư ký LHQ phụ trách các vấn đề kinh tế và xã hội, cho biết: “Viện trợ phát triển đang giảm rõ rệt. Trong năm 2025, đã có 25 quốc gia cắt giảm ODA, dẫn tới việc ODA toàn cầu từ 2024 đến 2025 giảm 23%, mức giảm thường niên lớn nhất được ghi nhận. Chỉ có 4 quốc gia đạt mục tiêu 0,7% là Đan Mạch, Luxemburg, Na Uy và Thụy Điển. Dựa trên những số liệu ban đầu, ODA trong năm 2026 dự kiến sẽ giảm tiếp 5,8%. Cùng lúc đó, các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là các nước nghèo nhất, phải đối mặt với nợ công tăng cao, với các nghĩa vụ trả nợ cao nhất trong vòng 20 năm qua”.
Xét theo quốc gia và khu vực, viện trợ cho Ukraine tăng 18,4%, đạt 44,9 tỷ USD (khoảng 48,9 tỷ USD), mức cao nhất từng ghi nhận đối với một quốc gia nhận viện trợ. Ngược lại, ODA dành cho khu vực châu Phi cận Sahara và các quốc gia kém phát triển nhất giảm lần lượt 26,3% và 25,8%. Đây là điều đặc biệt đáng lo ngại bởi đa số các quốc gia châu Phi cũng là các nước đang phải gánh chịu sức ép cao nhất về nợ công. Điều này có thể dẫn đến việc các nước này không còn năng lực tài chính để tái đầu tư. Trước đó, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng cho biết dòng vốn ròng vào các nước thu nhập thấp đã giảm khoảng 1/3 so với giai đoạn đỉnh 2010–2014, khiến nhiều quốc gia không còn đủ nguồn lực để duy trì phát triển. Bà Kristalina Georgieva, Giám đốc điều hành IMF, cho biết: “Chúng tôi đã cảnh báo từ lâu rằng nợ công đang siết chặt không gian tài khóa. Tôi muốn nhấn mạnh rằng điểm khác biệt hiện nay so với thời đại dịch Covid-19 là các tác động của các cú sốc nối nhau liên tiếp. Điều này đẩy nợ của các nước lên mức nguy hiểm và nợ công toàn cầu đang trên đường vượt quá 100% GDP vào năm 2029, mức mà chúng ta chưa từng chứng kiến kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai”.
Không chỉ ODA suy giảm và nợ công tăng cao, các chuyên gia cũng cảnh báo về sự thay đổi trong bản chất của các ODA. Ông Mathieu Paris, chuyên gia của tổ chức CCFD-Terre Solidaire (Pháp), nhận định rằng viện trợ ngày càng mang tính phục vụ lợi ích của các nước tài trợ nhiều hơn là nhu cầu thực tế của các nước nghèo. Xu hướng “chiến lược hóa” viện trợ ngày càng rõ nét. Tổng Giám đốc Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) Rémy Rioux cho biết doanh nghiệp Pháp hiện “trúng” khoảng một nửa số hợp đồng từ các dự án do AFD tài trợ. Trong khi đó, Mỹ cũng sử dụng viện trợ như một công cụ để tiếp cận nguồn tài nguyên chiến lược, điển hình là việc đề nghị Zambia mở rộng quyền tiếp cận khoáng sản để đổi lấy gói hỗ trợ 1 tỷ USD trong lĩnh vực y tế. Theo OECD, việc gắn viện trợ với lợi ích quốc gia có thể làm suy giảm hiệu quả hỗ trợ phát triển, do làm gia tăng chi phí và hạn chế khả năng tự chủ của các nước thụ hưởng. Trong bối cảnh các thách thức toàn cầu gia tăng, xu hướng này đang đặt ra nhiều lo ngại về tương lai của hệ thống viện trợ quốc tế.
Trước mắt, việc suy giảm các nguồn ODA tác động mạnh nhất đến các nhóm yếu thế tại các quốc gia nhận viện trợ. Một nghiên cứu của Viện Y tế Toàn cầu Barcelona công bố tháng 11/2025 cảnh báo xu hướng cắt giảm viện trợ có thể dẫn tới 14-22 triệu ca tử vong sớm trên toàn cầu vào năm 2030, trong đó khoảng 1/3 là trẻ em, với tác động tương đương một đại dịch hoặc xung đột lớn.
