Kể từ khi Nghị định số 243/2026/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 26/6/2026, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 58/2025/NĐ-CP và Nghị định số 57/2025/NĐ-CP, hành lang chính sách cho điện mặt trời mái nhà tiếp tục được hoàn thiện với nhiều cơ chế khuyến khích hơn.
Cùng với đó, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang đẩy mạnh triển khai điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ cho hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, trường học, bệnh viện đến các cơ quan sử dụng tài sản công. Chỉ cần công trình có khoảng 15–20 m² diện tích mái trở lên và ít bị che khuất đã có những điều kiện thuận lợi để khai thác năng lượng mặt trời.
Nhìn từ tiêu chí này, những mái chung cư rộng hàng nghìn mét vuông giữa các đô thị là nguồn tài nguyên đáng kể. Tuy nhiên, khoảng cách từ tiềm năng trên lý thuyết đến những tấm pin thực sự xuất hiện trên mái các tòa nhà vẫn còn không ít rào cản.
Ba “nút thắt” trên mái chung cư
Theo TS. Võ Quang Lâm, Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, việc lắp đặt điện mặt trời trên các chung cư đã đi vào hoạt động hiện phải đối mặt với ba thách thức lớn.
Nút thắt đầu tiên không nằm ở công nghệ mà ở chính đặc thù sở hữu của chung cư. Mái tòa nhà về bản chất là phần sở hữu chung. Vì vậy, khác với một căn nhà riêng, quyết định sử dụng hàng trăm, thậm chí hàng nghìn mét vuông mái để đầu tư hệ thống điện mặt trời cần giải quyết mối quan hệ giữa chủ đầu tư, Ban quản trị toà nhà và cộng đồng cư dân.
Đây cũng là một trong những điểm nghẽn khiến bài toán điện mặt trời chung cư phức tạp hơn điện mặt trời hộ gia đình. Hiệu quả kinh tế của dự án không chỉ phụ thuộc vào sản lượng điện tạo ra mà còn gắn với hàng loạt câu hỏi: Ai đầu tư? Ai sở hữu hệ thống? Ai chịu trách nhiệm vận hành, bảo dưỡng? Điện sản xuất ra được sử dụng cho khu vực nào và lợi ích cuối cùng được phân bổ cho cư dân ra sao?
Khi những vấn đề này chưa được thống nhất, một diện tích mái rất lớn về mặt kỹ thuật chưa chắc đã trở thành diện tích có thể khai thác trên thực tế.
Thách thức thứ hai là các yêu cầu kỹ thuật, kết cấu công trình và phòng cháy chữa cháy. Với một tòa chung cư đã hoàn thiện và vận hành nhiều năm, việc đưa thêm một hệ thống thiết bị lên mái không đơn thuần là đặt các tấm quang điện rồi đấu nối với hệ thống điện.
Theo TS. Võ Quang Lâm, với cả chung cư cũ và những chung cư hiện đại đang hoạt động, việc lắp đặt bổ sung điện mặt trời có thể phát sinh yêu cầu liên quan đến bổ sung thiết kế, đánh giá kết cấu công trình và công tác phòng cháy chữa cháy. Điều đó đòi hỏi phải đánh giá cụ thể từng công trình thay vì áp dụng một mô hình chung cho tất cả các tòa nhà.
Nút thắt thứ ba đến từ điều kiện tự nhiên và không gian đô thị. Một mái nhà rộng chưa đồng nghĩa với toàn bộ diện tích đó đều có thể phủ pin mặt trời.
“Ở Việt Nam, hướng lắp đặt điện mặt trời phù hợp nhất thường là hướng nam, đông nam và tây nam. Tuy nhiên, không phải tòa nhà nào cũng có điều kiện mái thuận lợi theo các hướng này. Bên cạnh đó, các công trình xung quanh có thể che bóng vào một số thời điểm trong ngày, làm giảm thời gian và lượng bức xạ mặt trời mà hệ thống tiếp nhận. Vì vậy, trước khi lắp đặt cần khảo sát kỹ hướng mái, mức độ che bóng và điều kiện bức xạ thực tế của từng công trình”, TS. Võ Quang Lâm phân tích.
Còn ông Nguyễn Anh Dũng, chuyên gia năng lượng của Quỹ Châu Á, cho rằng việc thúc đẩy điện mặt trời mái nhà nên tập trung nhiều hơn vào những dự án chung cư mới, đưa hệ thống năng lượng mặt trời vào công trình ngay từ khâu thiết kế.
Thay vì tìm cách “ghép” hệ thống điện mặt trời vào một công trình đã hoàn thiện. Cái này đầu tư mới từ khi xây dựng tòa nhà sẽ dễ hơn vì nó đã hình thành từ trong khâu thiết kế, các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến chịu tải của cấu trúc tòa nhà, liên quan đến sức chống chịu gió bão… đã được chủ đầu tư làm chuẩn và hình thành mô hình hoạt động theo quy định của pháp luật”, ông Dũng nhận định.
Gỡ khó từ cơ chế chính sách
Theo tính toán của EVN, hệ thống điện mặt trời mái nhà khi được thiết kế phù hợp với nhu cầu phụ tải, đặc biệt là nhu cầu sử dụng điện ban ngày, có thể giúp giảm khoảng 30 - 70% chi phí tiền điện mỗi tháng. Việc sử dụng điện ngay tại chỗ còn góp phần giảm công suất phụ tải vào giờ cao điểm, hỗ trợ vận hành hệ thống điện, giảm phát thải CO₂ và nâng cao giá trị công trình.
Bài toán còn trở nên đáng chú ý hơn khi điện mặt trời kết hợp với hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS). Phần điện tạo ra nhưng chưa được sử dụng ngay có thể được lưu trữ để khai thác vào thời điểm không có nắng, qua đó tăng mức độ chủ động về nguồn điện. Theo EVN, thời gian hoàn vốn của hệ thống hiện dao động khoảng 4–6 năm, tùy quy mô đầu tư và nhu cầu sử dụng điện thực tế.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng đó thành một thị trường đủ lớn, chính sách hỗ trợ vẫn giữ vai trò quan trọng.
Ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực, cho biết Bộ Công Thương được Chính phủ giao chủ trì xây dựng Quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà. Trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ đề xuất hai nhóm chính sách gồm hỗ trợ một phần kinh phí đầu tư từ ngân sách Trung ương, địa phương và các cơ chế ưu đãi tạo điều kiện cho hộ dân đầu tư hệ thống.
Ở cấp địa phương, Hà Nội cũng đang tính đến những “cú hích” trực tiếp. Hội đồng nhân dân TP Hà Nội mới đây lấy ý kiến dự thảo nghị quyết về chính sách hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ điện giai đoạn 2026–2030.
Theo dự thảo, hộ gia đình chỉ lắp điện mặt trời mái nhà có thể được hỗ trợ 1 triệu đồng/kWp công suất tấm quang điện, tối đa 3 triệu đồng/hộ. Nếu đầu tư thêm BESS, mức hỗ trợ dự kiến là 1 triệu đồng/kWh dung lượng lưu trữ, tối đa thêm 3 triệu đồng. Như vậy, một hộ lắp đồng thời điện mặt trời và hệ thống lưu trữ có thể nhận tổng hỗ trợ tối đa 6 triệu đồng.
Nhưng với chung cư, bên cạnh hỗ trợ tài chính cho từng hộ, có lẽ cần một bước đi xa hơn: hình thành cơ chế phù hợp với đặc thù sở hữu chung và tiêu thụ điện tập thể.
Về dài hạn, hướng đi hiệu quả có thể là song song giải quyết hai bài toán. Với chung cư hiện hữu, cần khảo sát, phân loại những công trình đủ điều kiện để triển khai, thay vì lắp đặt bằng mọi giá. Với các dự án mới, điện mặt trời nên được nghiên cứu ngay từ thiết kế, đồng bộ với kết cấu, kiến trúc, phòng cháy chữa cháy, hệ thống điện và lưu trữ năng lượng.
Khi đó, hàng nghìn mét vuông mái, nhà để xe và những bề mặt đang hấp thụ nắng mỗi ngày tại các khu đô thị có thể được biến thành không gian sản xuất năng lượng. Quan trọng hơn, mỗi tòa chung cư sẽ không còn chỉ là một điểm tiêu thụ điện lớn, mà có thể từng bước trở thành một mắt xích sản xuất, lưu trữ và sử dụng năng lượng sạch ngay giữa đô thị.
CTV Minh Hoàn
