Trong văn hóa của người Ê Đê, chế độ mẫu hệ thể hiện rõ qua vai trò trụ cột của người phụ nữ trong gia đình, tiêu biểu là quyền chủ động cưới chồng. Nét đặc trưng này được khắc họa trọn vẹn qua nghi lễ rước rể, một phong tục cưới hỏi truyền thống vô cùng độc đáo và đậm đà bản sắc.
Nghe âm thanh tại đây:
Bao đời nay, người Ê Đê luôn trân trọng công ơn sinh thành của người mẹ, nên con cái đều mang họ mẹ và người phụ nữ giữ vai trò chủ động trong hôn nhân. Đến tuổi lập gia đình, nhà gái sẽ chủ động cưới hỏi và chuẩn bị lễ vật theo yêu cầu của nhà trai để tỏ lòng biết ơn công nuôi dưỡng người chồng tương lai. Tùy theo thỏa thuận, người con gái sẽ ở lại nhà trai (tục gửi dâu) để thử thách sự nết na, chịu thương chịu khó và lòng chung thủy. Sau thời gian này, nếu được nhà trai chấp thuận,lễ rước rể chính thức sẽ được diễn ra. Ngược lại, nếu người con trai đổi ý, nhà trai sẽ chủ động mời nhà gái đến để từ chối.
Anh Y Quốc Niê cho biết: “Lễ rước rể diễn ra sau đám hỏi. Nhà trai được quyền thách lễ. Cô gái ở nhà trai sau 3 năm là phải rước về bên nhà gái. Sính lễ phải đưa đầy đủ rồi mới về nhà gái.”
Trong ngày rước rể, nhà trai chuẩn bị một ché rượu và một con heo để tiễn con trai về nhà vợ. Về phía nhà gái, để rước chàng rể về thì họ phải mang các lễ vật mà gia đình nhà trai đã yêu cầu trong lễ gửi dâu. Trong đó, quan trọng nhất là chiếc vòng đồng được xem như là lời cam kết thủy chung của chàng trai đối với cô gái.
Trên đường rước rể về nhà, đoàn rước bị các nhóm thanh niên trêu chọc, chặn lại và chú rể phải trao cho họ vòng đồng. Theo quan niệm, trên đường rước rể về gặp nhiều thử thách, cản trở thì cuộc hôn nhân bền chặt, hạnh phúc, làm ăn giàu sang, sinh đẻ được nhiều con cái. Rước rể về đến nhà, già làng sẽ thay mặt hai họ giới thiệu ông cậu, bố, mẹ, các chị em nhà trai, nhà gái và họ hàng hai bên. Ngoài ra, nhà gái cũng sẽ nhắc lại các khoản thách cưới. Đặc biệt nhất là việc đôi bạn trẻ sẽ trao vòng đồng và từ đây chính thức gọi nhau là vợ chồng. Nếu ai trả lại vòng, thay lòng đổi dạ hay làm điều gì sai trái sẽ phải bồi thường lại đầy đủ sính lễ.
Ông Y Thăm Kbuôr cho biết: “Hai năm, bên nhà gái tổ chức là rước rể, rước con gái mình và rể về. Rể về đến nhà, hai gia đình, hai ông bác cũng nói lại giao kèo trước đó. Đến hôm nay rước rể, bên nhà gái có đầy đủ lễ vật chưa? Ví dụ trước đây chỉ có một con heo cúng cho mẹ, còn con heo cúng cho ba chưa có. Thì bây giờ thế nào? Có chưa? Nếu mà có thì coi như hôm đó là giết mổ làm heo luôn.”
Sau khi các nghi thức lễ cưới thực hiện xong, dàn chiêng nổi lên, cô dâu, chú rể cầm cần rượu cho nhau, cùng ăn chung một miếng cơm, một miếng gan thể hiện việc chia ngọt sẻ bùi. Về phía gia đình họ hàng, bạn bè trao các món quà cưới cho cô dâu và chú rể.
Nghi thức rước rể trong đám cưới truyền thống của người Ê Đê được tái hiện tại Bảo tàng Đắk Lắk thu hút đông đảo người dân và du khách trong, ngoài nước. Nghệ nhân Y Djing Adrơng, sinh sống ở buôn Tơng Jú cho biết việc đưa nghi lễ vào phục vụ du khách vừa góp phần giữ gìn bản sắc, vừa mở thêm sinh kế từ du lịch cộng đồng.
“Tôi rất vinh dự được tham gia tái hiện nghi lễ rước rể, ôn lại truyền thống, nét đẹp bản sắc văn hóa của người Ê Đê. Buôn Tơng Jú hiện nay làm du lịch cộng đồng là hướng đi rất tốt tạo công ăn việc làm cho bà con, đồng thời giữ bản sắc văn hóa của đồng bào như dệt thổ cẩm, đánh cồng chiêng hay tái hiện nghi lễ như hôm nay. Tôi mong giá trị văn hóa của người Ê Đê được lan tỏa để nhiều người trên thế giới biết đến và gìn giữ mãi.”
Chương trình cũng để lại nhiều ấn tượng với du khách quốc tế. Ông Steve, du khách Scotland, cho biết: “Đây là lần đầu tiên tôi được xem chương trình và tôi thấy rất thú vị. Tôi đặc biệt thích âm nhạc của người Ê Đê. Theo tôi, những giá trị văn hóa như thế này cần được giới thiệu nhiều hơn trên các phương tiện truyền thông để nhiều người biết đến. Tôi chắc chắn sẽ quay trở lại”
Nghi thức rước rể không chỉ đánh dấu sự gắn kết giữa hai người, mà còn là gạch nối giữa hai dòng họ. Đây là nét đẹp văn hóa thiêng liêng, phản ánh trọn vẹn triết lý sống nghĩa tình và bản sắc truyền thống ngàn đời của đồng bào Ê Đê.
