Ở vùng đất Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang, chiếc bánh gai không chỉ mang màu xanh đen của lá vườn nhà mà còn hoà quyện hương thơm của rừng. Ẩn trong thứ quà đó là bí quyết độc đáo được truyền từ nhiều thế hệ của người Tày: kỹ thuật muối mỡ và cách gói bánh đôi.

Nghe âm thanh tại đây:

Bên dòng sông Gâm hiền hoà, bản người Tày yên bình với những mái nhà gỗ lâu đời cùng vườn lá gai được chăm chút cẩn thận. Khi lá đủ độ, phụ nữ Tày hái về phơi khô, làm nguyên liệu chính tạo nên chiếc bánh gai. Họ cũng lên núi chặt lá chuối rừng, loại lá to rộng, thơm nhẹ, đem về rửa sạch, luộc kỹ, phơi khô để gói bánh, tạo nên hương vị đặc trưng mà lá chuối bình thường khó có tạo ra được.

Chị Trần Thị Hà, người có hơn 20 năm làm bánh gai, cho biết: “Lá gai phải lá bánh tẻ mới ngon, làm bánh không bị đen, không vàng mà màu hơi xanh xanh. Bánh hấp lên rất bóng mà lại thơm. Nhà tôi toàn đặt lá gai nếp làm bánh mới thơm. Lá chuối thì phải lá chuối rừng, lá chuối vườn của dân ở đây không làm được, tôi phải đặt ở người dân ở tận trong làng. Lá chuối rừng làm bánh mới ngon, hấp lên lá trắng, còn lá ở đây đen lắm.”

Ở Chiêm Hoá, để làm ra chiếc bánh gai dẻo, thơm là cả một quá trình công phu. Bắt đầu từ tờ mờ sáng, người làm bánh phải nổi lửa ninh lá suốt 4-5 tiếng cho thật nhừ, ủ qua đêm đến khi ngả mầu đen sánh. Người xưa truyền lại rằng, lá gai càng đun kỹ, vỏ bánh càng đượm hương vị. Tiếp đó là hàng loạt bước tỉ mỉ: rửa sạch, vắt khô, xay nhỏ, kiên nhẫn canh bếp suốt 2 tiếng, vừa canh vừa đảo lá với đường cho dậy mùi. Mỗi chiếc bánh ra đời vì thế mà đong đầy sự vất vả, khéo léo của phụ nữ Tày.

Sự tinh tế còn nằm ở phần nhân. Bên cạnh đỗ xanh bùi bùi, dừa nạo và chút mứt ngọt dịu như nhiều nơi khác, bánh gai Chiêm Hoá sở hữu một bí quyết độc đáo: muối mỡ lợn. Đây là cách thể hiện cầu kỳ chỉ có trong những mẻ bánh đặt riêng của người Tày. Mỡ lợn được thái hạt lựu, ướp đường suốt 3 ngày để giảm độ ngấy và tạo độ giòn lạ miệng. Dù ngày nay, đa số thực khách vẫn ưa chuộng nhân truyền thống thanh nhẹ dễ thưởng thức, thì mỡ lợn muối vẫn là nét ẩm thực độc đáo lưu giữ sự sáng tạo rất riêng của vùng đất Chiêm Hoá.

Chị Nguyễn Thị Thanh Hoa vừa muối mỡ lợn, vừa cho biết: “Thứ nhất mình phải chọn mỡ lợn đen ở bản. Mình chọn những khổ lượng mỡ dày. Mình thái ra, rồi luộc qua nước sôi cho chín, để ráo nước. Xong rồi mình ngâm với đường trong gần 2 tiếng. Khi mỡ đã ngấm vào đường rồi mình cho ra phơi nắng. Mất khoảng 1 ngày, miếng mỡ trong lại, vón thành đường như mứt. Nếu mà ăn được bánh gai có cột thịt mỡ thì sẽ ngon hơn, chuẩn vị hơn.”

Cách gói bánh gai của người Chiêm Hóa khá đặc biệt, họ gói bánh gai theo cặp. Hai bánh được gói trong cùng một chiếc lá chuối. Bà Mai Thị Loan, người Tày ở Chiêm Hoá có kinh nghiệm làm bánh gai lâu năm, cho biết: “Từ xưa đến nay, dân tộc người Tày làm bánh cặp vì lá chuối rừng dài. Khi bán cũng bán theo cặp, không bán từng cái. Khi mà khách yêu cầu từng cái thì chúng tôi cũng làm từng cái. Nhưng mà bánh cặp là truyền thống từ trước rồi.”

Trước kia, người Tày ở Chiêm Hoá làm bánh gai chỉ để dâng cúng tổ tiên. Ngày nay, công việc này đã trở thành một nghề gắn bó hàng chục năm với nhiều gia đình. Nhờ đó, từ cuộc sống nương rẫy khó khăn, kinh tế ngày càng khấm khá.

Gia đình anh Nguyễn Văn Thắng, chị Trần Thị Hà là một ví dụ: Nhờ giữ nghề truyền thống của cha ông, vợ chồng anh chị xây được nhà 3 tầng khang trang, nuôi con cái ăn học thành tài: “Làm nghề bánh gai vất vả lắm. Bởi vì có quá nhiều công đoạn. Có những hôm, hai vợ chồng phải dậy từ 1 giờ đêm làm đến sáng. Nhưng trước khi nhà tôi chưa làm bánh gai thì nghèo lắm. Từ khi làm bánh gai đến giờ đã làm được nhà, mua được đầy đủ đồ dùng sinh hoạt.”

Từ những mẻ bánh gai được hấp và phơi xuyên đêm để kịp chuyến xe sớm chuyển đi tiêu thụ các tỉnh, người Tày không chỉ giữ trọn bí quyết truyền thống của cha ông mà còn gây dựng được cuộc sống ấm no. Cùng với bánh gai, người Tày ngày nay còn làm thêm bánh gấc, bánh củ chuối, những thứ quà dung dị theo chân du khách đi khắp mọi miền, trở thành hương vị để gợi nhớ về vùng đất bình yên, hiếu khách bên dòng sông Gâm.