Mỗi năm, vào trung tuần tháng Phôt T’rô Bot (tức tháng 7 hoặc tháng 8 âm lịch), cộng đồng người Khmer Nam Bộ lại cùng nhau chuẩn bị lễ vật, cơm vắt, bánh trái, hoa tươi để mang đến chùa. Đây là nghi thức truyền thống trong lễ Sene Dolta, một trong ba lễ lớn nhất trong năm của đồng bào Khmer. Nghi thức đặt cơm vắt không chỉ thể hiện lòng hiếu kính tổ tiên mà còn phản ánh đời sống tâm linh phong phú, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Nghe âm thanh tại đây:
Theo phong tục của đồng bào Khmer Nam Bộ, lễ Sene Dolta có bốn nghi thức chính, gồm Canh banh (đặt cơm vắt); lễ Sene Dolta (cúng ông bà tại nhà); lễ Pchum banh (đặt cơm hội); và lễ Chhun đô ta (đưa tiễn ông bà). Trong mùa Sene Dolta, tại các phum sóc của dân tộc Khmer, việc chuẩn bị lễ vật được các gia đình thực hiện từ rất sớm. Những nắm cơm vắt được làm từ xôi trộn, đậu, mè và dừa, cùng bánh trái, nhang, đèn cầy và các lễ vật khác được mang đến chùa.
Tại đây, sau khi Phật tử đảnh lễ Tam Bảo, các vị Achar (những người từng tu học, có kiến thức sâu rộng, am hiểu sâu sắc về kinh điển Phật pháp và truyền thống, phong tục, tập quán của dân tộc Khmer) hướng dẫn thực hiện nghi thức. Những nắm cơm vắt được đặt quanh khu vực chính điện, nhà sư tụng kinh hồi hướng phước báu đến người thân đã quá vãng.
Ông Thạch Chanh, một vị Achar ở phường Nguyệt Hóa, cho biết: “Nghi thức này được tiến hành sau khi vị Acha hướng dẫn Phật tử đảnh lễ Tam Bảo. Tiếp theo tiến hành đọc kinh hồi hướng đến người quá vãng, quỷ cõi âm và mời gọi họ đến bái Tam Bảo, được nhà sư phổ độ và tiếp nhận mâm cơm do con cháu mang đến.”
Lễ đặt cơm vắt, diễn ra trong 15 ngày (từ ngày 16 đến ngày cuối tháng 8 âm lịch). Trong thời gian này, con cháu dâng lễ, hồi hướng phước báu và tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, những người đã khuất. Đây cũng là khoảng thời gian trăng khuyết, đêm dài. Theo quan niệm dân gian được lưu truyền trong cộng đồng Khmer, đây là lúc những linh hồn có thể trở về tìm người thân và nhận thức ăn.
Ông Thạch Sa Mít, một vị Achar ở xã Tân Hòa, giải thích: “Nghi thức được tiến hành từ ngày 16 đến 30 âm lịch là thời điểm trăng khuyết. Vì người Khmer quan niệm rằng trong số tiền nhân quá cố của mình cũng có thể có người làm điều ác, bị đày xuống địa ngục, có khi không có cả quần áo để mặc đến nhận thức ăn mà tránh bị người khác nhìn thấy, xấu hổ.”
Từ quan niệm ấy, việc chuẩn bị cơm vắt và mang đến chùa không chỉ là một nghi thức tín ngưỡng. Đó còn là cách để người đang sống bày tỏ lòng thành kính, tưởng nhớ và biết ơn những người đã khuất. Đáng chú ý, trong những ngày này, dù đi làm ăn xa, nhiều người vẫn thu xếp trở về sum họp cùng gia đình. Người lớn chuẩn bị lễ vật, con cháu cùng tham gia, để mỗi thế hệ đều được nhắc nhớ về cội nguồn và đạo lý hiếu kính. Không gian chùa trong mùa Sene Dolta vì thế không chỉ có nghi lễ mà còn có những bài học được trao truyền. Bên cạnh việc cúng dường thực phẩm đến chư Tăng, nhà chùa tổ chức tụng kinh Parabhava Sutta - Kinh Bại Vong. Đây là bài kinh nói về những nguyên nhân dẫn đến sự suy vong của con người, qua đó nhắc nhở mọi người hướng thiện, tránh những điều gây hại cho bản thân, gia đình và xã hội.
Ông Tệp Bình, một vị Achar ở xã Phong Thạnh, cho biết: “Khi đến làm lễ đặt cơm vắt thì chúng ta được nghe nhà sư tụng kinh Bại Vong. Bài kinh này nói về 12 nguyên nhân dẫn đến sự suy vong, hại người, hại ta mà mọi người cần phải tránh, cần suy ngẫm và dạy bảo con cháu tránh mắc phải. Nếu mọi người tránh được 12 điều dẫn đến tai hại này thì bản thân, gia đình cũng xã hội được tốt đẹp hơn.”
Sau khi hoàn tất việc đặt cơm vắt và nghe tụng kinh, bà con trở về với công việc thường ngày. Qua nhiều thế hệ, phong tục này vẫn được cộng đồng Khmer gìn giữ. Những người lớn tuổi truyền lại nghi thức cho lớp trẻ; con cháu cùng gia đình chuẩn bị lễ vật, đến chùa và thực hành nghi lễ.
Lễ đặt cơm vắt trở thành phong tục giàu giá trị nhân văn gắn bó với đời sống văn hóa, tín ngưỡng dân tộc Khmer. Không chỉ thể hiện lòng hiếu kính của con cháu đối với ông bà, tổ tiên, nghi lễ này còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Khmer.
