Nghe âm thanh tại đây:
Từ những kỹ thuật thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ, những chất liệu bản địa hay những giá trị văn hóa truyền thống, các nhà thiết kế Việt Nam đang tìm cách đưa vào đời sống đương đại bằng những cách làm mới. Hành trình sáng tạo ấy được giới thiệu tới khán giả quốc tế qua chương trình “Culture by Design” của Đài Truyền hình ABC Australia, trong đó Việt Nam là một điểm đến của mùa thứ hai. Đây cũng là câu chuyện về cách văn hóa được gìn giữ, tiếp biến và sáng tạo để tiếp tục sống trong hiện tại.
Vừa qua, tại Hà Nội, Đài Truyền hình ABC phối hợp với Đại sứ quán Australia tại Việt Nam tổ chức lễ ra mắt chương trình “Culture by Design”. Đây là chuỗi chương trình quảng bá những câu chuyện sáng tạo và những nhà thiết kế đang góp phần định hình lĩnh vực thiết kế tại châu Á. Nếu mùa đầu tiên đưa khán giả đến với các nhà sáng tạo tại Indonesia và Ấn Độ, mùa thứ hai tiếp tục hành trình tới Việt Nam, Sri Lanka và một số quốc gia, vùng lãnh thổ khác. Trong hai mùa, người dẫn chương trình Anthony Burke – Giáo sư Kiến trúc tại Đại học Công nghệ Sydney – cùng ê-kíp đã gặp gỡ hơn 40 nhà sáng tạo, tìm hiểu cách văn hóa, cộng đồng và không gian sống trở thành nguồn cảm hứng cho những ý tưởng thiết kế mới.
Tại Việt Nam, ê-kíp gặp gỡ những người đang làm việc ở nhiều lĩnh vực khác nhau, từ thời trang, thủ công đến nghệ thuật truyền thống và kiến trúc. Điểm chung giữa họ là cùng tìm cách đưa những giá trị đã được hình thành qua thời gian bước vào đời sống hiện đại. Theo bà Claudine Ryan, Trưởng bộ phận Truyền hình thuộc ABC International, đồng thời là Nhà sản xuất điều hành của “Culture by Design”, điều chương trình muốn tìm kiếm không đơn thuần là những sản phẩm đẹp hay những kỹ thuật đặc biệt. Quan trọng hơn, đó là câu chuyện phía sau mỗi sáng tạo. “Mục tiêu của chương trình là giúp công chúng hiểu rõ hơn về cách văn hóa, cộng đồng và bối cảnh sống thúc đẩy tư duy sáng tạo cũng như thiết kế... Cuối cùng, tôi quan tâm đến giá trị và đóng góp mà các tác phẩm của họ mang lại cho cộng đồng, cho đất nước và cho bạn bè quốc tế.”
Từ góc nhìn ấy, những câu chuyện của các nhà sáng tạo Việt Nam không chỉ là những câu chuyện về nghề, mà còn là câu chuyện về bản sắc, về sinh kế và về cách một cộng đồng có thể cùng tham gia tạo ra những giá trị mới.
Một trong những nhân vật được giới thiệu trong chương trình là nhà thiết kế Vũ Thảo, nhà sáng lập thương hiệu thời trang bền vững Kilomet 109. Những trang phục của thương hiệu sử dụng nhiều kỹ thuật thủ công truyền thống như nhuộm chàm, nhuộm tự nhiên, dệt thủ công, vẽ sáp ong – những kỹ thuật được các cộng đồng bản địa như H’Mông, Thái, Khmer gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nhưng nếu chỉ đưa nguyên vẹn kỹ thuật truyền thống vào sản phẩm, theo chị Vũ Thảo, chưa đủ để tạo nên một thiết kế có đời sống trong xã hội hiện đại. Điều quan trọng là phải có sự chuyển hóa ở khâu thiết kế. “Đối với tôi các trang phục sử dụng kỹ thuật truyền thống cần phải có yếu tố đương đại để có một đời sống cho những nhu cầu hiện đại của chúng ta... Thường người tiêu dùng có xu hướng các sản phẩm thời trang bền vững thì người ta cũng quan tâm đến các giá trị khác ngoài thời trang như văn hóa bản địa, bảo tồn, sinh kế địa phương và môi trường.”
Đó chính là một cách tiếp cận đáng chú ý của những nhà thiết kế trẻ: truyền thống không phải là một khuôn mẫu bất biến, mà có thể trở thành chất liệu để sáng tạo. Một sản phẩm thủ công vì thế không chỉ kể câu chuyện về một kỹ thuật. Đằng sau nó có thể là câu chuyện của một cộng đồng, một vùng đất, một nghề truyền thống và cả những người đang sống bằng nghề ấy.
Câu chuyện của Vụn Art là một ví dụ. Tại làng lụa Vạn Phúc, nhà sáng lập Lê Việt Cường và các cộng sự tái chế những mảnh vải vụn thành các họa tiết, sản phẩm nghệ thuật. Bằng việc làm này, điều quan trọng hơn là tạo sinh kế cho người khuyết tật, giúp họ có việc làm và có cơ hội hòa nhập với cộng đồng. “Tôi cho rằng chỉ có việc làm thì mới giúp người khuyết tật hòa nhập được với cộng đồng. Qua chương trình của Đài ABC Úc, chúng tôi muốn giới thiệu làng nghề truyền thống của Việt Nam đến bạn bè và khách du lịch quốc tế. Sinh kế của người khuyết tật gắn với nghệ thuật, văn hóa truyền thống như thế nào, gắn với sáng tạo như thế nào, sự đồng hành của các tầng lớp trong xã hội trong đó có những người làm thiết kế, sáng tạo sẽ thúc đẩy như thế nào trong việc tạo ra giá trị bền vững cho những người khuyết tật như chúng tôi.
Khi người khuyết tật có thể tham gia vào quá trình sáng tạo, khi sản phẩm thủ công có thể trở thành một sinh kế ổn định, văn hóa truyền sẽ trở thành một nguồn lực giúp cộng đồng phát triển bền vững.
Culture by Design” còn đưa khán giả đến với những giá trị kiến trúc và nghệ thuật truyền thống của Việt Nam. Nghệ nhân pháp lam Đỗ Hữu Triết là một trong những nhân vật để lại dấu ấn với câu chuyện về kỹ thuật pháp lam và hành trình phục chế Lăng Đồng Khánh kéo dài 7 năm. Qua chương trình, ông có cơ hội giới thiệu với khán giả Australia một lĩnh vực nghệ thuật có lịch sử lâu đời, đồng thời cho thấy những giá trị riêng của pháp lam Việt Nam. “Tôi cảm thấy rất tự hào vì đã giới thiệu được nét văn hóa đặc sắc của người Việt với các nước trên thế giới... Pháp lam Việt có những đặc sắc riêng, mang tính bản địa. Đó là nét văn hóa đẹp mà chúng ta cần gìn giữ.”
Từ hành trình của “Culture by Design”, điều đáng chú ý là những nhà sáng tạo Việt Nam không được giới thiệu như những người chỉ có nhiệm vụ bảo tồn quá khứ. Họ được nhìn nhận như những người đang chủ động đối thoại với quá khứ để tạo ra tương lai. Đại sứ Australia tại Việt Nam Gillian Bird đánh giá đây chính là điểm đặc biệt của những câu chuyện được giới thiệu trong chương trình. “Sự kết nối giữa con người với con người là phần quan trọng trong mỗi hợp tác. Trong chương trình này, các nghệ sỹ và nhà thiết kế Việt Nam đang đưa truyền thống Việt Nam vào những sáng tạo mới. Họ chuyển từ bảo tồn sang đổi mới, tôn vinh truyền thống nhưng vẫn hướng tới tương lai. Hy vọng rằng sẽ còn có nhiều hoạt động trong thời gian tới”.
Sự chuyển dịch từ bảo tồn sang đổi mới không có nghĩa là rời bỏ truyền thống. Ngược lại, đó là cách để truyền thống có thêm một đời sống mới. Trong bối cảnh các sản phẩm văn hóa ngày càng tham gia sâu hơn vào nền kinh tế sáng tạo, những câu chuyện như vậy cho thấy văn hóa bản địa hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực cho thiết kế, thời trang, du lịch và nhiều lĩnh vực kinh tế khác. Nhưng để làm được điều đó, người sáng tạo phải hiểu rất rõ mình đang đứng trên nền tảng văn hóa nào.
Ở một góc nhìn khác, “Culture by Design” còn cho thấy sức mạnh của truyền hình trong việc đưa những câu chuyện văn hóa vượt qua biên giới. Việc “Culture by Design” dành một phần nội dung mùa thứ hai để khám phá hành trình sáng tạo của các nghệ sĩ, nhà thiết kế, nghệ nhân và kiến trúc sư Việt Nam cũng cho thấy sức hấp dẫn ngày càng lớn của văn hóa Việt trong dòng chảy sáng tạo quốc tế.
“Culture by Design” sẽ phát trên Đài ABC Australia và nền tảng ABC iview từ ngày 23/8, trước khi được phát sóng trên kênh của Đài Truyền hình Việt Nam.
Một số hình ảnh tại Lễ ra mắt mùa thứ hai chương trình Culture by Design:
