Vừa qua, tại Hà Nội, Nhà xuất bản Kim Đồng đã phối hợp với Viện Pháp tại Việt Nam tổ chức ra mắt cuốn sách “Xứ sở Vô Danh” của nhà văn, nhà báo người Pháp gốc Việt Đoan Bùi (Doan Bui).
Tác phẩm từng nhận đề cử Giải thưởng văn học danh giá Femina (Prix Femina) nay được giới thiệu tới độc giả trong nước qua bản chuyển ngữ của nhà văn Thuận.
Khởi đầu từ bi kịch riêng của chính tác giả, “Xứ sở Vô Danh” mở ra một thế giới đầy mất mát và đau thương, nơi một người mẹ cố sức lưu giữ từng mảnh ký ức về đứa con đã qua đời. Tuy nhiên, cuốn sách không dừng lại ở câu chuyện cá nhân hay một cẩm nang chữa lành gượng ép mà là tự sự của một người mẹ về quyền được đau buồn và nỗ lực “lật sang trang khác” của cuộc đời.
“Tôi kể bạn nghe về một chốn bí mật, nơi trẻ thất lạc chẳng bao giờ lớn lên: Xứ sở Vô Danh.
Tôi kể bạn nghe về một trong những đứa trẻ ấy, con bé qua đời khi mới mười lăm ngày tuổi.
Tôi kể bạn nghe về một người mẹ muốn chiến thắng nỗi đau, dù đã thất bại khi mang con đến với thế giới này.
[…]
Tôi kể bạn nghe về một người mẹ trong số ấy. Kể như kể về người khác để làm dịu nỗi khổ. Và để tự thuyết phục tôi là kẻ ngoài lề.”
Với dung lượng hơn 200 trang, “Xứ sở Vô Danh” không quá dày về mặt dung lượng nhưng lại “nặng” về mặt nội dung. Đề tài về đứa trẻ đã mất được tác giả lật đi lật lại qua nhiều chương sách khiến nó trở thành một nỗi ám ảnh với bất kỳ người đọc nào, nhất là phụ nữ. Câu chuyện giống như một dải Möbius, liên tục quay lại điểm khởi đầu, “một cuộc leo dốc kiệt sức mà đỉnh núi luôn lùi xa, vĩnh viễn ngoài tầm với”.
Hòa trộn nhiều hình thức văn bản: từ tự sự, thư từ, ghi chép nhật ký, trích dẫn văn chương, âm nhạc, điện ảnh, thậm chí một mẩu quảng cáo hay một phần trong bệnh án…, “Xứ sở Vô Danh” giống như một cuộc khảo sát về quyền được đau buồn và cách con người thiết lập lại trật tự sau mất mát. Hình thức “lai ghép” này không phải đến Đoan Bùi mới có nhưng vẫn đặc biệt gây ấn tượng cho người đọc, trong đó có PGS.TS Phùng Ngọc Kiên và nhà văn Hiền Trang.
“Về sự pha trộn thể loại thì không phải đợi đến Annie Ernaux hay gần đây nhất là Đoan Bùi mới có. Từ thời Balzac, ông đã đưa văn bản thầu khoản vào tiểu thuyết rồi. Chỉ có điều là tính thực tại của đời sống xâm nhập rất sâu và bây giờ, ngay cả dung lượng của tiểu thuyết cũng đã thể hiện sự thay đổi về hình dung của các nhà văn nói chung và nữ nhà văn Pháp nói riêng về cuộc sống. Từ những năm 1960 trở về trước, tiểu thuyết Pháp rất dài, còn bây giờ thì dung lượng lại rất ngắn. Và trong dung lượng đó, có rất nhiều thứ được kết hợp với nhau. Sự tìm tòi này không phải là điều gì đó mới. Nhưng điều quan trọng là nó thể hiện cách nhìn cuộc sống với nhiều chiều kích và không dừng lại ở những gì được kể ở ngôi thứ ba mà còn là ngôi thứ nhất, thậm chí, trong tiểu thuyết này người ta còn thấy câu chuyện được kể ở ngôi thứ hai”. - PGS.TS Phùng Ngọc Kiên nói.
“Các nhà văn châu Âu đã vượt ra khỏi tính thể loại từ lâu lắm rồi. Họ đã không còn nghĩ nhiều về việc tác phẩm thuộc thể loại nào mà đã bứt phá ra khỏi những câu hỏi như thế. Cuốn sách này không thể gọi là tiểu thuyết, cũng không hẳn là auto fiction bởi vì bản thân trong tác phẩm có rất nhiều mẩu truyện ngắn có tính chất kỳ ảo nhưng cũng có những đoạn giống như một câu chuyện tài liệu, ghi chép, nhật ký và cũng có những đoạn tiểu luận. Đây là một cuốn sách đa thể loại.” - Nhà văn Hiền Trang chia sẻ.
Trong khi đó, với nhà văn Đoan Bùi, sự “lai ghép” đó chính là phong cách viết mà bà lựa chọn: “Đúng là có rất nhiều chất liệu kể chuyện khác nhau. Đây là một cuốn sách kết hợp nhiều chất liệu, cũng như tác phẩm của tôi nói chung. Tác phẩm được tạo thành từ muôn vàn mảnh ghép khác nhau, giống như một tấm chăn ghép vải mà chính tôi đã tỉ mỉ đơm từng mũi khâu. Tôi chọn cách thể hiện này vì tin rằng cuộc sống vốn dĩ cũng được vận hành theo cách tương tự. Khi đến dọn dẹp căn hộ của người đã khuất, chúng ta sẽ bắt gặp nào là quần áo, đồ vật, dòng tin nhắn còn lưu trong điện thoại, những lá thư hoặc những tấm ảnh cũ… Tất cả những thứ đó đều kể chuyện cuộc đời. Đó cũng là điều tôi luôn muốn hướng tới: Sự đa dạng trong nội dung tác phẩm.”
Kể câu chuyện của bản thân nhưng trong phần lớn tác phẩm “Xứ sở Vô Danh”, tác giả không hề xưng “tôi” mà sử dụng ngôi thứ ba. Bản thân nhà văn thừa nhận mình đã “thử nghiệm rất nhiều đại từ nhân xưng trong tác phẩm: khi thì “tôi”, lúc lại là “cô ấy”, khi là “bạn/ anh/ chị”. Sự dịch chuyển linh hoạt này nhằm thể hiện sự khó khăn khi cố gắng cất lời cũng như sự chật vật khi tìm kiếm từ ngữ để gọi tên cảm xúc”. Sự linh hoạt trong ngôi kể cũng chính là một trong những điểm nhấn của tác phẩm này.
Theo PGS. TS Phùng Ngọc Kiên, ở “Xứ sở Vô Danh”, tác giả đã sử dụng ngôi kể thứ nhất, ngôi kể thứ ba và cả ngôi kể thứ hai – điều ông rất ít thấy trong văn học Pháp: “Theo hiểu biết của tôi thì không có nhiều nhà văn Pháp sử dụng ngôi thứ hai. Sự thử nghiệm này của Đoàn Bùi không đơn giản chỉ nằm trong cái gọi là thử thách về mặt văn phong, một sự tìm tòi thường thấy ở các nhà văn Pháp mà có lẽ còn là vì sự vang vọng của những chiều sâu trong văn hóa gốc của bà trong tiếng Việt”.
Năm 2024, “Xứ sở Vô Danh” xuất bản ở Pháp. Hai năm sau, ấn bản tiếng Việt ra đời. Quãng thời gian này trùng với sáu năm học lại tiếng mẹ đẻ của nhà văn Đoan Bùi. Đi từ nỗi bất lực không thể đọc được bản dịch cuốn “Người cha im lặng” đến nỗi xúc động khi có thể đọc hết bản chuyển ngữ của “Xứ sở Vô Danh”, nhà văn dường như đã một lần nữa cảm nhận được sợi dây liên kết thiêng liêng với tiếng Việt – ngôn ngữ mà bà đã từng đánh mất.
“Xứ sở Vô Danh” kể về một người mẹ mất một em bé. Chủ đề này hơi nhạy cảm, hơi nặng nề. Nhưng khi đọc bản tiếng Việt, mình cảm nhận được sự sâu sắc của tiếng mẹ đẻ. Chẳng hạn, chỉ có hai từ thôi: “mẹ” và “con”. Thật khó để dịch “mẹ” và “con” bằng tiếng Pháp. Có thể có nhưng từ đó không mang lại cảm xúc như tiếng Việt. Hoặc có một từ khác, một từ thực sự đơn giản, thuộc về văn hóa Việt Nam. Đó là từ “thương”. Mình không bao giờ quên từ này vì đó là sợi dây gắn với gia đình mình, với má, với bà. Nhưng mình quên rằng từ “thương” còn có một nghĩa khác là “vết thương”. Đó vừa là tình yêu, vừa là vết thương, vừa là nỗi đau, vừa là nỗi buồn. Bởi vậy, mình thấy nó rất phù hợp với cuốn sách. Từ “thương” giúp mình hiểu thêm về hành trình của sự mất mát.” - Nhà văn Đoan Bùi nói.
“Xứ sở Vô Danh” là câu chuyện về sự mất mát, về nỗi đau thương. Nhưng cuốn sách chưa bao giờ khuyên người ta phải quên đi mà như “tiếng vang vọng của những gì đã mất”. Vẫn còn mãi trong trái tim người ở lại.
