Hát Xoan Phú Thọ - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại - không chỉ là một loại hình nghệ thuật đặc sắc mà còn là "linh hồn" gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Tại mảnh đất Tổ, công tác bảo tồn và lan tỏa hát Xoan đang được triển khai mạnh mẽ, dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa kế hoạch của chính quyền và tâm huyết bền bỉ của những nghệ nhân "giữ lửa". Những ngày tháng 3 này, khắp các xóm làng ở Phú Thọ rộn ràng thanh âm nhịp phách lời ca khi các phường Xoan hối hả tập luyện chuẩn bị cho lễ Giỗ tổ Hùng Vương 10/3 tới.
Nghe âm thanh tại đây:
Hát Xuân là tục hát vào mùa xuân ở các cửa đình có hội đám, tế thần nên được gọi là “Khúc đình môn”. Xoan là từ đọc chệch tiếng xuân (vì vợ Vua tên thật là Xuân). Do tục kiêng kị tên huý, nên hát Xuân được gọi là hát Xoan từ đó.
Nhắc đến hát Xoan cổ, không thể không nhắc đến làng An Thái (xã Hùng Lô, TP. Việt Trì). Tại đây, nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - trùm phường nữ duy nhất của tỉnh Phú Thọ đang dẫn dắt một phường Xoan đặc biệt với 117 thành viên. Sức sống của hát Xoan nằm ở sự kế thừa, khi có những gia đình duy trì tới 5 thế hệ cùng theo nghiệp hát, thành viên nhỏ tuổi nhất chỉ mới 3,4 tuổi, trong khi người cao tuổi nhất đã ngoài 90. Với những người hiểu về Xoan, thì vẻ đẹp của điệu hát này không nằm ở những kỹ thuật thanh nhạc cầu kỳ hay sự phô diễn nhạc cụ rầm rộ, mà ẩn chứa trong đó sự mộc mạc, giản dị, một sức sống bền bỉ xuyên suốt dòng chảy lịch sử dân tộc.
Ảnh Tuấn Anh
Chính không gian như đình Hùng Lô đã trở thành thánh đường để các nghệ nhân trình diễn. Những buổi biểu diễn hát Xoan như thế này thường xuyên được câu lạc bộ hát xoan xã Hùng Lô, tỉnh Phú Thọ tổ chức. Nhạc cụ giản đơn, âm nhạc mộc mạc cùng với động tác múa mềm mại, vui mắt và đặc biệt là những lời hát phản ánh cuộc sống và triết lý nhân sinh của cộng đồng cư dân đất Tổ, khiến nhiều du khách rất thích thú:
“Hôm nay là một dịp đặc biệt bởi chúng tôi được thưởng thức điệu hát Xoan và ngắm nhìn mọi người ca múa. Đây đều là một kỷ niệm đẹp mà chúng tôi không được trải nghiệm tại đất nước của mình. Ở đây không chỉ có sự linh thiêng mà còn có sự vui tươi, cảm xúc và sự gắn bó giữa mọi người với nhau.”(Chị Gabriel, du khách Australia)
"Thưởng thức hát Xoan không chỉ là xem một điệu múa và nghe một loại hình âm nhạc mà những lời ca cho tôi liên tưởng trở về lịch sử và cảm nhận được nhịp đập cuộc sống của người Việt mình qua hàng nghìn năm trước. Hát Xoan luôn tạo cho tôi sự gần gũi và ấm áp. Tôi thích thú khi được tham gia vào điệu mò cá, và thú vị hơn khi được các nghệ nhân trực tiếp mời rượu. Cảm thấy như mình là một phần của ngày hội và của mảnh đất nơi đây vậy’.( Chị Thanh Hoa, du khách đến từ Hà Nội).
Để hát Xoan tiếp tục được lan tỏa vươn xa, tỉnh Phú Thọ đang triển khai những kế hoạch cụ thể, biến di sản thành một phần trong đời sống tinh thần của mọi tầng lớp nhân dân. Bên cạnh 4 phường Xoan gốc, toàn tỉnh Phú Thọ đã phát triển được gần 40 câu lạc bộ cấp tỉnh và hàng trăm câu lạc bộ cấp xã. Các lớp truyền dạy được chính những nghệ nhân nhân dân trực tiếp đứng lớp đào tạo. Bằng lòng tự hào và trách nhiệm, các nghệ nhân Xoan như Nguyễn Thị Lịch vẫn đang miệt mài giữ lửa hồn Xoan: “Ở quê hương Hùng Lô, các ngày hội làng, chúng tôi thường tổ chức hát Xoan và giao lưu với du khách mọi miền. Đó cũng là để gìn giữ bảo tồn di sản quý giá này đồng thời cũng tuyên truyền, lan tỏa tình yêu Xoan đến các cháu thế hệ trẻ. Thật tự hào khi gia đình tôi có tới năm thế hệ tiếp nối ngọn lửa hát Xoan. Chúng tôi luôn ý thức mình là những người trực tiếp gìn giữ giá trị di sản này, quyết tâm để hát Xoan mãi trường tồn cùng đất Tổ Phú Thọ và văn hóa Việt Nam”.
Sau khi hát Xoan được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2017), Phú Thọ đang trở thành điểm đến ngày càng yêu thích của loại hình của du lịch Di sản. Những điểm diễn như đình cổ Hùng Lô thường xuyên đón tiếp khách quốc tế từ khắp các châu lục. Đến đây, du khách không chỉ để nghe hát mà còn được trải nghiệm các hoạt động văn hóa bản địa phong phú, hấp dẫn.
Theo Ông Dương Hoàng Hương, Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao - Du lịch Phú Thọ, việc kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch đang giúp hát Xoan luôn sống động trong dòng chảy cuộc sống: “Đây là một trong hai di sản rất quý giá đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tỉnh Phú Thọ đang đẩy mạnh công tác tuyên truyền quảng bá, phát huy giá trị di sản trong việc hoạt động phát triển du lịch cùng với đó hoàn thiện các chính sách đãi ngộ cho nghệ nhân và phương hướng nhiệm vụ trọng tâm thơi gian tới.”
Dưới các mái đình cổ, hình ảnh những bậc cao niên tận tình uốn nắn từng động tác cho các cháu nhỏ tạo nên một bức tranh tiếp nối thế hệ đầy cảm động. Dù ai di ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ tổ 10/3 - Đây chính là thời điểm những làn điệu Xoan cổ trở thành cầu nối tâm linh, sẵn sàng đón chào dòng người hành hương và du khách thập phương trở về, kết chặt sợi dây nguồn cội. Và, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, làn điệu hát Xoan sẽ không bao giờ mai một, đúng như niềm tin của mỗi người con đất Việt.
