Liên quân do Mỹ dẫn đầu hôm 30/09 chính thức hoàn tất việc rút quân khỏi Iraq. Đây là sự kiện lịch sử, đánh dấu việc chấm dứt kỷ nguyên can dự quân sự trực tiếp của Mỹ tại quốc gia Trung Đông này sau hơn 2 thập kỷ, tuy nhiên cũng đặt ra nhiều hoài nghi lớn về khoảng trống an ninh tại khu vực.
Hôm 30/09, Lầu Năm Góc ra thông cáo chính thức khẳng định toàn bộ lực lượng Mỹ đã rời khỏi lãnh thổ Iraq, hoàn tất thỏa thuận rút quân mà Baghdad và Washington đã đạt được vào tháng 09/2024, đồng thời chấm dứt sự hiện diện quân sự trực tiếp của Mỹ tại quốc gia Trung Đông trong hơn 2 thập kỷ.
Khép lại kỷ nguyên sa lầy
Theo các khuôn khổ của thỏa thuận tháng 09/2024, lực lượng liên quân do Mỹ dẫn đầu thực hiện kế hoạch rút quân theo từng giai đoạn, cụ thể là rời khỏi các căn cứ lớn như Căn cứ Không quân Al-Asad vào cuối năm 2025, dần dần tập hợp các nhân sự còn lại ở khu vực bán tự trị của người Kurd ở miền Bắc Iraq trước khi rút đi hoàn toàn vào cuối tháng 9 năm nay. Cùng với sự rút đi của liên quân, chiến dịch Inherent Resolve (Quyết tâm kiên định) của liên minh quân sự quốc tế được thành lập vào năm 2014 nhằm tiêu diệt tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo (ISIS) cũng chính thức khép lại. Một đội ngũ nhỏ nhân viên của Mỹ sẽ ở lại Baghdad, đảm nhận nhiệm vụ duy nhất là bảo vệ các cơ sở ngoại giao.
Đối với Washington và Baghdad, đây là một sự kiện lịch sử, đánh dấu việc khép lại của một kỷ nguyên đầy sóng gió bắt đầu từ năm 2003, khi Mỹ tiến hành can thiệp quân sự trực tiếp vào Iraq. Trong phát biểu đưa ra hôm 30/09, Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định việc Mỹ rút quân hoàn toàn khỏi Iraq là kết thúc của một giai đoạn sa lầy gắn liền với cuộc chiến lớn nhất mà nước Mỹ tiến hành trong thế kỷ 21, tính đến thời điểm này.
Ông Donald Trump tuyên bố: "Đã có một thời gian dài với những quyết định sai lầm nghiêm trọng khiến chúng ta sa lầy vào vũng bùn này ngay từ đầu. Đúng vậy, đó thực sự là một vũng lầy. Tình trạng đó đã kéo dài suốt nhiều năm trời. Nhưng chẳng bao lâu nữa, chương lịch sử đó sẽ khép lại. Chúng ta sẽ rút quân khỏi đó. Vì vậy, ngày hôm nay là một thắng lợi đối với Hoa Kỳ. Đó là thắng lợi cho Iraq và là thắng lợi quyết định trước ISIS — tổ chức đã bị tiêu diệt hoàn toàn, cũng chính là lý do khiến chúng ta can thiệp vào đó ngay từ đầu".
Chính quyền và người dân Iraq cũng kỷ niệm việc rút quân của liên quân trong niềm vui và sự phấn khích. Hôm 30/09, hàng ngàn người Iraq đã đổ xuống đường phố tại những thành phố lớn để ăn mừng sự kiện, trong khi chính quyền Iraq tuyên bố kỳ nghỉ lễ quốc gia kéo dài bốn ngày, mang tên "Ngày Chủ Quyền," bắt đầu từ ngày 30/09.
Trước đó, trong bài phát biểu tại Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 (UNGA-81) vào tuần trước tại New York (Mỹ), Thủ tướng Iraq, ông Ali Al-Zaidi nhấn mạnh: "Khi sứ mệnh của liên minh quốc tế tại Iraq kết thúc, chúng tôi đang đưa mối quan hệ với các đối tác chiến lược sang một giai đoạn mới: chuyển từ hợp tác quân sự sang hợp tác kinh tế và phát triển nhằm phục vụ lợi ích chung. Qua đó, chúng tôi không chỉ củng cố thêm thắng lợi của Iraq trước chủ nghĩa khủng bố, mà còn gia tăng quyết tâm và tạo đà để hoàn tất việc xây dựng năng lực an ninh và quân sự, nhằm bảo vệ lãnh thổ, người dân và chủ quyền quốc gia".
Khoảng trống an ninh
Khi sự phấn khích tạm lắng, rất nhiều bài toán khác lại đặt ra với chính quyền Iraq cũng như khu vực. Câu hỏi lớn nhất hiện nay là liệu khoảng trống mà liên quân do Mỹ dẫn đầu để lại có trở thành thách thức an ninh mới với Iraq hay không, đặc biệt là khi các nhóm dân quân thân Iran tại Iraq coi sự rút lui của Mỹ là một “chiến thắng”, vào thời điểm xung đột Mỹ-Iran có nguy cơ leo thang trở lại bất kỳ lúc nào.
Mỹ trước đây đã gây áp lực buộc Iraq phải sử dụng giai đoạn chuyển tiếp trong vài năm qua để giải giáp vũ khí các lực lượng dân quân và đặt các nhóm này dưới sự chỉ huy của chính quyền trung ương. Tuy nhiên, Thủ tướng Ali al-Zaidi gần đây đã trì hoãn việc thực thi kế hoạch giải giáp vũ khí vì lo ngại bất ổn nội bộ từ các phe phái Hồi giáo dòng Shia. Theo Saad Mann, người đứng đầu Đơn vị Truyền thông An ninh Iraq, hiện tại Iraq đang cố gắng quản lý vũ khí thông qua Hashd al-Shaabi (Lực lượng Huy động Nhân dân - PMF), một thể chế chính thức chịu sự chỉ huy của Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang. Tuy nhiên, các nỗ lực này hiện vẫn chỉ đang trong giai đoạn đối thoại với một số phe phái và rất nhiều chuyên gia theo dõi Iraq hoài nghi về mức độ hiệu quả của các nỗ lực này.
Ông Sajad Jiyad, Nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế (CIP) có trụ sở ở New York (Mỹ), nhân định: “Tôi muốn khẳng định dứt khoát rằng không có chuyện giải giáp vũ khí đối với bất kỳ nhóm nào vào ngày 30/09. Tôi nghĩ điều này có lẽ đã quá rõ ràng đối với bất kỳ ai theo dõi sát sao tình hình chính trị Iraq hàng ngày. Chính phủ đã đề cập đến việc sáp nhập và yêu cầu một số nhóm này hòa nhập tốt hơn vào Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) với tư cách là một thể chế. Tuy nhiên, tôi cho rằng họ hoàn toàn bác bỏ bất cứ điều gì được gọi là giải giáp vũ khí. Tôi không nghĩ chuyện đó sẽ xảy ra, dù là vào ngày 30/09 hay bất kỳ thời điểm nào sau đó”.
Nỗi lo tiếp theo với Iraq vẫn là bóng ma khủng bố. Mặc dù Chiến dịch Inherent Resolve đã triệt phá thành công các vùng lãnh thổ mà ISIS từng chiếm đóng nhưng các chuyên gia an ninh lo ngại khoảng trống an ninh do liên quân để lại có thể thúc đẩy sự trỗi dậy của các phần tử thánh chiến khác. Các quan chức ở khu vực Kurd của Iraq đặc biệt lo ngại nguy cơ này, khi cho rằng tình hình quân sự và chính trị nội bộ của Iraq vẫn chưa đạt đến mức độ ổn định đủ để liên quân rút đi hoàn toàn. Do đó, về lâu dài, việc quản lý chủ quyền thực sự vẫn là một thách thức phức tạp đối với Baghdad.
