Ít ngày sau khi công bố thỏa thuận dầu diesel với Nga, Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 16/10 tiếp tục ký sắc lệnh miễn áp dụng các lệnh trừng phạt dự kiến nhằm vào Nga. Các động thái này phản ánh sự thay đổi lớn trong chính sách của Mỹ đối với Nga, tạo áp lực lớn lên Ukraine và các nước châu Âu.

Theo sắc lệnh đăng trên trang web Nhà Trắng hôm 16/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump quyết định miễn áp dụng một loạt biện pháp trừng phạt, hạn chế và thuế quan được quy định trong Đạo luật Lindsey Graham về trừng phạt Nga và Iran năm 2026. Quyết định này được đưa ra chỉ một tuần sau khi Mỹ và Nga đạt thỏa thuận về dầu diesel.

Giữ chân đàm phán

Đạo luật Lindsey Graham được ký ban hành ngày 18/9, sau khi Quốc hội Mỹ thông qua với sự ủng hộ của cả hai đảng Cộng hòa và Dân chủ. Đạo luật hướng tới tăng cường trừng phạt các quan chức, ngân hàng và lĩnh vực năng lượng, quốc phòng của Nga, đồng thời nhắm vào “hạm đội bóng đêm” gồm các tàu chở dầu bị cho là được Moscow sử dụng để né tránh các biện pháp trừng phạt của phương Tây. Văn bản cũng trao cho Tổng thống Mỹ quyền áp thuế lên tới 100% đối với hàng hóa từ các quốc gia thuộc nhóm nhập khẩu dầu mỏ và khí đốt Nga lớn nhất. Tuy nhiên, sắc lệnh mới của ông Trump đã miễn áp dụng nhiều điều khoản trừng phạt và thuế quan nói trên trước khi chúng được triển khai.

Bảo vệ cho quyết định này, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng việc tạm hoãn các lệnh trừng phạt với Nga nhằm đạt được hai mục tiêu: một, là giữ Nga ở lại bàn đàm phán nhằm chấm dứt xung đột với Ukraine và hai, là ngăn cản việc Nga có thể làm nhiều hơn để giúp đỡ Iran, điều mà ông Donald Trump cho rằng Moscow có đủ năng lực thực hiện nếu bị các lệnh trừng phạt dồn vào thế chân tường.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ, ông Chris Wright cũng nhấn mạnh quan điểm này trên truyền thông Mỹ: “Đây là một sự khích lệ đối với Nga. Nếu họ có thể giảm bớt xung đột với Ukraine, chẳng hạn như thông qua một thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng hoặc giảm cường độ xung đột để có thể xuất khẩu dầu diesel ra thị trường thế giới, thì đó sẽ là một lợi ích cụ thể. Đây là một ‘củ cà rốt’ nhằm thúc đẩy chấm dứt xung đột, chứ không phải là một chiếc phao cứu sinh kinh tế cho Nga”.

Song song với việc Washington tạm hoãn các lệnh trừng phạt với Nga, một động thái khác trong những ngày gần đây cũng gây lo ngại cho Ukraine và châu Âu là thông tin liên quan đến việc Mỹ có thể đã giảm tốc độ đường truyền của hệ thống internet vệ tinh Starlink (với phiên bản quân đội là Star Shield), gây ra tác động tiêu cực đối với các kế hoạch tác chiến của quân đội Ukraine.

Dù các quan chức Mỹ cấp cao Mỹ phủ nhận việc có bất kỳ hạn chế nào với Star Shield nhưng ông Douglas Barrie, chuyên gia cấp cao về hàng không quân sự tại Viện nghiên cứu chiến lược quốc tế (IISS, Anh), cho rằng các tranh cãi này cho thấy những căng thẳng đang gia tăng giữa Washington và Kiev: "Thật khó để biết chính xác điều gì đã thực sự xảy ra. Rõ ràng là gần đây đã xuất hiện một số căng thẳng giữa Washington và Kiev. Theo tôi, việc liệu tình huống liên quan đến Starlink hay Star Shield có phản ánh điều đó hay không là một vấn đề thú vị để suy đoán. Có vẻ như, ít nhất là vào thời điểm hiện tại, vấn đề này có thể đã được giải quyết; tuy nhiên, tôi tin rằng Kiev chắc chắn sẽ rất chú trọng vào việc duy trì kênh liên lạc đó, hay nói cách khác là toàn bộ cơ sở hạ tầng thông tin liên lạc này."

Sức ép gia tăng

Băn khoăn đặt ra với Ukraine và các đồng minh châu Âu của nước này là liệu các thay đổi chính sách gần đây của Washington đối với cuộc xung đột Nga-Ukraine có phải là “không thể đảo ngược” hay chỉ là một chiến thuật nhất thời trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 03/11 tới tại Mỹ và Ukraine cùng châu Âu phải ứng phó ra sao?

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Liên minh châu Âu (EU), diễn ra tuần trước (15-16/10) tại Brussels, các thảo luận về việc duy trì các trợ giúp kinh tế và quân sự cho Ukraine trong thời điểm nhiều thách thức hiện nay là một trong những ưu tiên hàng đầu của châu Âu. Bất chấp các vấn đề trong nội bộ như tăng trưởng kinh tế hay bất đồng về ngân sách của khối, hầu hết các nước EU đều khẳng định tiếp tục trợ giúp Ukraine, coi đây là ưu tiên địa chính trị có ý nghĩa sống còn đối với an ninh lâu dài của châu Âu.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz tuyên bố: “Chúng tôi muốn khẳng định rõ ràng lập trường của mình đối với Ukraine. Đồng thời, chúng tôi cũng hiểu rằng phía Mỹ còn có những lợi ích khác; tôi ghi nhận điều đó. Tuy nhiên, chúng tôi đang hỗ trợ Ukraine, và chúng tôi làm như vậy vì chính lợi ích của châu Âu”.

Đối với Ukraine, các lựa chọn khó khăn hơn. Sau khi Mỹ-Nga công bố thỏa thuận về dầu diesel cũng Mỹ hoãn các lệnh trừng phạt với Nga, Tổng thống Ukraine, ông Volodymyr Zelensky đã nhiều lần cho rằng việc chính quyền của Tổng thống Donald Trump thay đổi chính sách với Nga là “sai lầm”. Tuy nhiên, giới quan sát cảnh báo những phát ngôn của Tổng thống Ukraine có thể phản tác dụng. Cảnh báo này đang dần trở nên rõ hơn trong những ngày qua. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hôm 18/10 khẳng định phía Ukraine luôn được hưởng lợi từ việc được tiếp cận với Star Shield nhưng cho biết mục tiêu của Mỹ luôn là sớm chấm dứt xung đột Nga-Ukraine nhanh nhất có thể, vì thế, Ukraine (và Nga) nên tập trung cho các nỗ lực chấm dứt xung đột thay vì chỉ trích các quyết định của chính quyền Mỹ.

Trong một động thái đáng chú ý khác, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 19/10 cho biết ông sẵn sàng tham dự một cuộc họp thượng đỉnh ba bên Mỹ-Nga-Trung bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC), tổ chức vào tháng 11 tới tại Thâm Quyến, Trung Quốc, nhằm thảo luận về xung đột Nga-Ukraine. Điều này đồng nghĩa với việc những dàn xếp cho một thỏa thuận chấm dứt xung đột có thể được tiến hành mà không có sự góp mặt của chính Ukraine, điều mà Kiev không hề mong muốn.