Cuộc xung đột Nga-Ukraine ghi nhận một số tín hiệu tích cực trong những ngày qua, khi các bên xác nhận nối lại đàm phán ba bên Mỹ-Nga-Ukraine ngay trong tháng 11. Tuy nhiên, các điều kiện mà Moscow và Kiev đưa ra cho thấy chặng đường đi đến một thỏa thuận lâu dài nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài hơn 4 năm qua vẫn còn rất nhiều thách thức.
Tổng thống Ukraine, Volodymyr Zelensky, ngày 23/10, xác nhận các nhà đàm phán hòa bình từ Ukraine, Nga và Mỹ đã nhất trí tổ chức cuộc họp cấp kỹ thuật vào nửa đầu tháng 11 tại Abu Dhabi (Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất - UAE). Tiếp đến, hôm 27/10, lãnh đạo hai quốc gia Bắc Âu là Na Uy và Phần Lan điện đàm trực tiếp với Tổng thống Nga Vladimir Putin.
Tín hiệu tích cực
Dù vẫn còn sớm để khẳng định rằng các nỗ lực ngoại giao nhằm giải quyết xung đột Nga-Ukraine đã đạt đột phá, nhưng diễn biến trong những ngày qua đang tạo ra môi trường tích cực cho đối thoại. Cuộc điện đàm giữa Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Stoere và Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb với Tổng thống Nga Vladimir Putin được tiến hành ít ngày sau cuộc gặp quan trọng giữa Ukraine với các quốc gia đồng minh hôm 20/10 tại Oslo (Na Uy). Vì thế, đây là cơ hội để các nước châu Âu và Nga trao đổi thông điệp trực tiếp ở cấp cao nhất, điều mà các nước châu Âu vẫn thường từ chối thực hiện kể từ khi xung đột nổ ra năm 2022.
Tổng thống Phần Lan, Alexander Stubb cho biết: “Cuộc trao đổi với Tổng thống Nga Vladimir Putin diễn ra một cách chuyên nghiệp và thẳng thắn. Hiện tại, lộ trình cho một cuộc gặp giữa Mỹ, Ukraine, Nga và các bên châu Âu tại Abu Dhabi vào một thời điểm nào đó trong tháng 11 đã được mở ra. Thủ tướng Na Uy và tôi cho rằng điều quan trọng là các quốc gia có đường biên giới giáp Nga như Phần Lan và Na Uy cần làm rõ những vấn đề có thể dẫn đến hiểu lầm, đồng thời truyền đạt trực tiếp các thông điệp từ góc nhìn của các nước Bắc Âu, cụ thể là từ góc nhìn của Phần Lan và Na Uy, tới Tổng thống Liên bang Nga”.
Theo giới quan sát, các biến chuyển ngoại giao đáng chú ý từ phía Ukraine và châu Âu xuất phát từ thực tế là quan hệ giữa Nga và Mỹ, đồng minh quan trọng nhất của Ukraine (và châu Âu), đã thay đổi đáng kể trong vài tuần qua, bắt đầu từ thỏa thuận dầu diesel Mỹ-Nga hôm 10/10, tiếp đến là việc Mỹ miễn áp dụng Đạo luật Lindsey Graham về trừng phạt Nga và cuối cùng là việc ba cường quốc Mỹ-Nga-Trung Quốc lên kế hoạch họp thượng đỉnh vào cuối tháng 11, một cuộc họp có thể sẽ tác động lớn đến cấu trúc an ninh toàn cầu, trong đó có châu Âu.
Vì thế, các nước châu Âu rất khó chấp nhận việc lại bị gạt ra ngoài cuộc chơi, tình huống đã từng xảy ra khi Mỹ-Nga (và sau này là Ukraine) tiến hành các cuộc đàm phán hồi cuối năm ngoái và đầu năm nay mà không hề có đại diện châu Âu tham dự. Quan trọng hơn, đó là sau hơn 4 năm xung đột với quá nhiều tổn thất cho cả hai phía, hầu hết các bên can dự đều đã mệt mỏi và cạn dần nguồn lực.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhấn mạnh: "Ukraine phải muốn đạt được một thỏa thuận, bởi vì Mỹ đã chi ra một khoản tiền khổng lồ, châu Âu cũng đã chi ra một khoản tiền khổng lồ. Và hiện tại, châu Âu đã thấy mệt mỏi với điều đó rồi. Họ thực sự đã thấy mệt mỏi rồi. Và nếu họ (Ukraine) không đạt được thỏa thuận, thì theo tôi, tình hình cuối cùng sẽ chỉ trở nên tồi tệ hơn mà thôi".
Lạc quan thận trọng
Không dừng ở mặt trận ngoại giao, trên chiến trường, Nga và Ukraine cũng đang có những động thái tích cực. Từ ngày 27/10 đến hết ngày 01/11, hai bên tiến hành ngừng bắn tại Olesky (miền Đông Ukraine) để mở đường cho các hoạt động nhân đạo, cứu chữa và sơ tán thường dân đang mắc kẹt tại thị trấn này. Dù bác bỏ khả năng chấm dứt ngay lập tức các chiến dịch quân sự nhưng Điện Kremlin cũng cho rằng thỏa thuận ở Olesky có thể hình mẫu để áp dụng cho các lệnh ngừng bắn cục bộ vì lí do nhân đạo sau này.
Với các tín hiệu tích cực trên về ngoại giao (và phần nào là chiến trường), câu hỏi đặt ra hiện nay là liệu có nên kỳ vọng vào các bước tiến thực sự trong đàm phán giữa các bên vào tháng 11 hay không? Sự bế tắc từ các lần đàm phán ba bên Mỹ-Nga-Ukraine đầu năm nay khiến các bên đều đang lạc quan một cách thận trọng. Truyền thông phương Tây những ngày qua đang lan truyền một số thông tin rò rỉ từ hậu trường, đề cập đến việc nhượng bộ của các bên, nhất là từ phía Ukraine, nhưng trong các tuyên bố chính thức được đưa ra, cả Ukraine và Nga đều chưa cho thấy việc thay đổi lập trường một cách đáng kể. Tổng thống Ukraine, Volodymyr Zelensky hôm 25/10 khẳng định trong tiến trình đàm phán chấm dứt xung đột với Nga, Kiev không chấp nhận các điều kiện liên quan đến quy chế trung lập và việc hạn chế quy mô quân đội, đồng thời nhấn mạnh vấn đề lãnh thổ chỉ có thể được giải quyết ở cấp lãnh đạo cấp cao nhất.
Trong khi đó, Tổng thống Nga Vladimir Putin luôn nhấn mạnh đến việc giải quyết gốc rễ của xung đột và đảm bảo một cấu trúc an ninh lâu dài tại châu Âu: “Chúng tôi đã nhất trí rằng cả hai bên đều sẵn sàng nối lại các cuộc tiếp xúc ba bên (Mỹ-Nga-Ukraine). Mục đích của các cuộc đàm phán này là thảo luận về vấn đề đảm bảo an ninh cho Ukraine và Nga sau khi đạt được các thỏa thuận hòa bình, cụ thể là các thỏa thuận ở dạng hoàn chỉnh, chứ không chỉ là kết quả của việc tạm dừng giao tranh trong một khoảng thời gian ngắn. Chúng tôi sẵn sàng nối lại các cuộc tiếp xúc này để đạt được mục tiêu đó".
Theo dự kiến, các nhóm thương lượng của Nga, Ukraine và Mỹ sẽ gặp nhau tại Abu Dhabi trong nửa đầu tháng 11. Nếu các cuộc thảo luận ở cấp kỹ thuật đạt tiến triển, các bên có thể tiến tới cuộc gặp giữa lãnh đạo các nước để giải quyết những vấn đề quan trọng còn tồn tại. Một tín hiệu tích cực khác là phía Nga tuyên bố hoan nghênh khả năng Liên minh châu Âu (EU) cử đặc phái viên tham gia thúc đẩy các giải pháp hòa bình.
