Họa sĩ Tạ Huy Long vừa đoạt Giải thưởng Khát vọng Dế mèn 2026 dành cho tác phẩm truyện Yersin- Khúc hát Cá ông.
Khi được xem cuốn truyện tranh Yersin- Khúc hát Cá ông, tôi biết nghệ thuật Tạ Huy Long đã bước sang một thế giới mới trong hành trình phiêu lưu nghệ thuật của anh.
Để có thể hiểu một tác giả, có lẽ luôn cần xem điều gì khiến họ quan tâm nhất và lặp đi lặp lại trong các sáng tác, xuyên qua các giai đoạn khác nhau.
Tôi bắt đầu được biết đến họa sĩ Tạ Huy Long nhờ tình cờ hai anh em có mặt cùng gia đình trong một trại hè trẻ con do Eveil tổ chức ở Côn Sơn. Tối lửa trại, nghe anh tâm sự về việc vẽ minh họa Dế mèn phiêu lưu ký và dự định vẽ về các chú dế mèn hiện đại như con trai anh và con trai mình, những trại viên đang có mặt ở đấy.
Tạ Huy Long không chỉ dừng lại với một phiên bản Dế mèn phiêu lưu ký. Riêng xuất bản, anh đã có hơn 5 phiên bản. Ngoài sách, anh còn đưa Dế mèn chạm đến những thế giới khác mỗi ngày một sống động. Vì sao con dế mèn lại lôi cuốn anh đến thế?
Họa sĩ Tạ Huy Long là trai phố cổ, căn nhà chật, phố nhỏ... Những chuyến du ngoạn xa nhất là sau xe máy của bố về quê nội trong Hà Đông, li kỳ hơn là những chuyến theo chân chúng bạn ra tận bãi giữa sông Hồng, những trưa trốn ngủ đi rong, những tối mệt nhoài sau trò chơi đuổi bắt lại tụ bạ dưới gốc cột đèn nghe kể chuyện ma... Như những đứa trẻ thời đó, anh thường xuyên bị nhốt trong nhà, căn nhà chật với cái cửa sổ nhỏ cao tít khoét vào bầu trời một ô vuông xanh chứa nhiều tưởng tượng. Anh bị thu hút mãnh liệt với những gì khác lạ, mới mẻ, khao khát được bước ra thế giới. Có lẽ anh đã nhìn thấy ở dế mèn khao khát phiêu lưu của chính mình.
"Lên đường! Lên đường! Mỗi bước chân sẽ thấy một đổi thay. Mỗi sớm mỗi chiều ta lại gặp cảnh vật mới. Lúc nào cũng đi tới một nơi xa lạ. Không ai có thể mong ước hơn. Mới tưởng đến cũng đủ nao nức, bồi hồi.". (Trích Dế mèn phiêu lưu ký, của Tô Hoài).
Tinh thần phiêu lưu đưa anh gặp một nhân vật mới - bác sĩ Yersin. Đầu tiên, tên bác sĩ Yersin đã xuất hiện trong dự án vẽ chân dung cuộc đời của các nhân vật nổi tiếng có ảnh hưởng đến lịch sử Việt Nam.
Nhưng anh chỉ thực sự đắm chìm với nhân vật này bắt đầu từ con virus trong đại dịch Covid. Anh nghĩ tới người bác sĩ đã chặn đứng bệnh dịch hạch, anh nhớ nhiều hơn đến tiên đoán của ông về việc virus không mất đi, chúng vẫn luôn tồn tại, rình rập chờ cơ hội xuất hiện dưới các biến thể khác nhau.
Càng tìm hiểu về bác sĩ Yersin, anh càng choáng váng và say mê cuộc đời người đàn ông vô cùng kì dị này.
"Sống mà không dịch chuyển thì không phải là sống." Yersin đã dùng cả cuộc đời mình để minh chứng cho châm ngôn sống đó. Tạ Huy Long đã theo dấu chân Yersin tại Nha Trang, Đà Lạt, lần theo con đường khám phá cao nguyên Lang Biang nổi tiếng...
Khó khăn đầu tiên của anh là tìm một tác giả kịch bản, tác giả lời, nhưng sau đó anh quyết định sẽ tự kể câu chuyện về bác sĩ Yersin theo cách của mình. Một Yersin của Tạ Huy Long. Đó là khởi đầu của tác phẩm "Yersin - Khúc hát Cá ông".
Nhưng tất nhiên không dễ dàng cho anh. Chắc chắn cũng không dễ dàng cho bất cứ ai khi đứng trước cuộc đời phi thường của bác sĩ Yersin - một nhà thám hiểm vĩ đại trong tất cả lĩnh vực ông chạm tay đến. Anh đã dựng khung câu chuyện rất nhiều lần, cần bỏ qua những liệt kê nào để đến gần với con người Yersin hơn. Anh có được sự giúp đỡ rất cần thiết và liên tục từ vợ anh, chị Hồng Minh, người đã luôn bên cạnh như kim chỉ nam giúp anh không lạc đường trong chuyến phiêu lưu độc hành.
Có một hình ảnh rất hay được Tạ Huy Long vẽ lại, đó là khi được hỏi về chiến thắng bệnh dịch hạch, bác sĩ Yersin chỉ khẽ nhún vai, hất tay ra phía sau như thể nói đó là chuyện đã qua rồi. Con người Yersin không phải là những thành công cộng lại.
Say mê với những chuyến thám hiểm của bác sĩ Yersin nhưng ám ảnh nhất đối với Tạ Huy Long là hình ảnh Ông Năm (tên người dân địa phương quý trọng gọi Yersin) ngồi bên bờ biển Nha Trang. Điều gì khiến một người đàn ông phương Tây có trong tay tất cả mọi vinh quang lại chọn sống gần như cả đời tại một vùng biển hoang vu, nghèo nàn, lạc hậu. Không chỉ sống, ông dành trọn cho Nha Trang tình yêu và đã cống hiến cho mảnh đất này sự nghiệp cả đời ông. Người đàn ông đã đi liên tục, đã lấy dịch chuyển làm lẽ sống, những năm cuối đời tại Nha Trang liệu có phải chuyến phiêu lưu kì lạ nhất của ông?
Tạ Huy Long đã dành phần nhiều, phần vừa mơ hồ, vừa rực rỡ để miêu tả giấc mơ diệu kì về U tì quốc của Yersin xây dựng trên mảnh đất Nha Trang. Từ những chuyến viễn du thám hiểm giờ là những dịch chuyển trong tâm hồn, từ những vùng đất mới được tìm thấy đến thế giới được xây dựng đó là bài ca của Yersin- Khúc hát Cá ông.
Đó cũng là dịch chuyển của riêng Tạ Huy Long từ Dế mèn phiêu lưu ký đến Yersin- Khúc hát Cá ông.
Đến đây, tôi chợt nhớ đến tranh minh họa tiểu thuyết Đêm núm sen của Trần Dần của họa sĩ Tạ Huy Long. Cũng chợt nhớ hai câu thơ nổi tiếng nhất của Trần Dần mà chắc chắn tinh thần của nó anh cũng thấy ở “Đêm núm sen” huyền ảo:
Hãy sống như những con tàu
phải lòng muôn hải lý
Bỏ lại sau lưng
nghìn hải cảng mưa buồn...
Tạ Huy Long (sinh năm 1974) là một trong những họa sĩ minh họa và truyện tranh đương đại hàng đầu Việt Nam, hiện đang công tác tại Nhà xuất bản Kim Đồng, nổi bật với phong cách vẽ màu nước điêu luyện mang đậm dấu ấn cá nhân và văn hóa Việt Nam. Với vai trò họa sĩ minh họa sách kinh điển, anh là người thổi hồn vào ấn bản nổi tiếng của tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài) bằng các bức vẽ sống động; cũng là tác giả của nhiều bộ tranh truyện tranh lịch sử nổi tiếng như Triệu Việt Vương, Yersin - Khúc hát cá ông... Các sáng tác của anh thường đan xen giữa ký ức dân gian, mỹ thuật cổ truyền dưới góc nhìn đương đại, nổi bật qua các triển lãm tranh minh họa cá nhân gây tiếng vang.
