ที่หมู่บ้านจ่าดาย ตำบลป่ากอ จังหวัดฟู้เถาะ คุณค่าของประเพณีทางจิตวิญญาณของกระดาษยางยังคงได้รับการรักษาไว้จากรุ่นสู่รุ่น โดยผู้สูงวัยยืนหยัดรักษาประเพณี ในขณะที่คนรุ่นใหม่ได้เติมพลังความคิดสร้างสรรค์ใหม่ๆเพื่อเปิดโอกาสการพัฒนาในอนาคตสำหรับอาชีพทำกระดาษยางที่เป็นเอกลักษณ์ของชุมชน
ในพิธีบูชา ผู้ประกอบพิธีจะต้องจัดเรียงกระดาษยางที่ตัดเป็นรูปต่างๆอย่างเรียบร้อย โดยในพิธีกรรมทางจิตวิญญาณต่างๆของชุมชนเผ่าม้ง ไม่ว่าจะเป็นงานแต่งาน งานรื่นเริงไปจนถึงงานศพอันโศกเศร้าและพิธีกรรมสำคัญอื่นๆ กระดาษ ยาง เป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้ กระดาษชิ้นเล็กๆ นี้ได้ทำหน้าที่สำคัญในการถ่ายทอดคำอธิษฐานและความปรารถนาให้ชีวิตอย่างมีความสุขที่ผู้คนอยากส่งไปยังโลกของเทพเจ้าเบื้องบน
ในอดีตนั้นเคยมีช่วงที่ไม่ว่าคุณจะไปที่ไหนในหมู่บ้านจ่าดายก็จะเห็นผู้หญิงชาวม้งกำลังทำกระดาษยางอย่างขยันขันแข็งอยู่บนระเบียงบ้าน แต่ตอนนี้เหลือเพียงประมาณสี่ครอบครัวในหมู่บ้านเท่านั้นที่ยังคงรักษางานหัตถกรรมนี้อยู่ นอกจากทำใช้เองแล้ว พวกเขายังแบ่งปันกระดาษยางให้กับเพื่อนบ้านเพื่อเป็นการร่วมกันอนุรักษ์มรดกทางจิตวิญญาณที่ได้รับการสืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคนในหมู่บ้านแห่งนี้ต่อไป
ท่ามกลางแสงแดดที่ร้อนจัดช่วงกลางวันในฤดูร้อน ณ ลานบ้าน คุณ ฝาง อี ซี้ กำลังคนน้ำผสมเยื่อไม้ที่เหนียวในอ่างอย่างรวดเร็วก่อนจะตักใส่ลงตะแกรงเพื่อกรอง ตะแกรงนั้นสานจากไม้ไผ่มีรูปสี่เหลี่ยม ใช้สำหรับกรองเยื่อเหนียวๆส่วนน้ำที่หยดลงมาก็ค่อยๆปรากฎให้เห็นพื้นผิวของกระดาษสีเหลือง เมื่อแสงแดดในยามบ่ายส่องถึง คุณ ฝาง อี ซี้ก็นำตะแกรงแต่ละแผ่นไปตากแดดให้แห้ง
คุณ ฝาง อี ซี้ วัย 71 ปี เป็นหนึ่งในผู้สูงอายุไม่กี่คนที่ยังคงสืบทอดงานฝีมือทำกระดาษยางในหมู่บ้าน กว่า 50 ปีแล้วนับตั้งแต่เขาแต่งงานและย้ายมาอยู่ที่หมู่บ้านนี้เมื่ออายุ 18 ปี คุณซี้ได้ประกอบอาชีพทำกระดาษนี้อย่างขยันขันแข็ง สำหรับเขาแล้ว กระดาษยางแต่ละแผ่นไม่เพียงแต่เป็นผลจากงานฝีมือเท่านั้น แต่ยังเป็นตัวแทนของความปรารถนาที่จะอนุรักษ์ประเพณีเก่าแก่ที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคนของบรรพบุรุษเอาไว้อีกด้วย “ก่อนวันปีใหม่ของชาวม้ง เมื่อต้นไผ่เติบโตชาวม้งจะตัดไผ่ ลอกเปลือกสีเขียวด้านนอกออก แล้วนำไปต้มกับขี้เถ้าไม้ประมาณ 1-2 วันจนลำต้นนิ่ม จากนั้นจึงนำไปแช่ในลำธารหรือบ่อน้ำประมาณ 1-2 สัปดาห์ การแช่น้ำเป็นเวลานานจะช่วยให้ไผ่นิ่มลง จากนั้นพวกเขาจะบดให้เป็นผงละเอียดแล้วผสมกับน้ำ เทส่วนผสมลงบนแผ่นกรองแล้วตากแดดให้แห้งประมาณ 1-2 วัน แล้วลอกออกก็ได้กระดาษยางพร้อมใช้"
สำหรับคุณ ฝ่าง อา เจื่อง ความทรงจำในวัยเด็กนั้นเต็มด้วยภาพของการติดตามคุณยายและคุณแม่เข้าไปในป่าเพื่อตัดไม้ไผ่มาทำกระดาษ โดยช่วงเวลาที่สวยงามที่สุดคือช่วงก่อนวันตรุษเต๊ต เมื่อเขาและคุณพ่อช่วยกันเปลี่ยนและตกแต่งแท่นบูชาด้วยกระดาษยางใหม่ และฟังคุณพ่อเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับประเพณีของหมู่บ้านที่เกี่ยวข้องกับกระดาษชนิดพิเศษนี้
“ในช่วงเทศกาลตรุษเต๊ตปีใหม่ พ่อของผมจะตัดกระดาษยางเพื่อทำแท่นบูชา และผมก็มักจะนั่งดูอยู่ข้างๆด้วยความอยากรู้อยากเห็น ทุกปีพ่อจะรื้อแท่นบูชาเก่าเพื่อเปลี่ยนใหม่และเชือดไก่ตัวผู้ขนาดใหญ่เพื่อถวายเป็นเครื่องบูชาในพิธี ในคืนวันส่งท้ายปีเก่าคุณพ่อผมจะประกอบตกแต่งแท่นบูชาใหม่ แล้วนำขนจากไก่ตัวผู้ที่ถูกเชือดมาจุ่มเลือดเล็กน้อยแล้วติดบนแท่นบูชา "
นอกจากมีคุณค่าทางจิตวิญญาณกระดาษยางดั้งเดิมของชาวม้งยังได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตในรูปแบบที่หลากหลายมากขึ้น ตั้งแต่กระดาษติดผนัง สมุดบันทึก ไปจนถึงของที่ระลึก โดยกระดาษถูกนำมาผสมผสานอย่างสร้างสรรค์กับดอกไม้และใบไม้ตามธรรมชาติเพื่อเพิ่มความสวยงาม ด้วยความภาคภูมิใจในเอกลักษณ์ของบ้านเกิด คุณ ฝ่าง อา เจื่อง ได้นำความงามทางวัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์นี้มาแนะนำต่อผู้มาเยือนจากทั่วทุกสารทิศ “ผมอยากแนะนำให้นักท่องเที่ยวรับรู้ขั้นตอนการทำกระดาษยางซึ่งเป็นหนึ่งในเอกลักษณ์วัฒนธรรม พร้อมทั้งแนะนำวัฒนธรรมของชนเผ่าตนอย่างกว้างขวางมากขึ้น”
ในปัจจุบัน กระดาษยางไม่เพียงแต่เป็นตัวกลางบันทึกวิถีชีวิตทางจิตวิญญาณของชาวม้งเท่านั้น แต่ยังช่วยเปิดประตูเพื่อนำวัฒนธรรมของหมู่บ้านออกไปสู่สายตานักท่องเที่ยวได้กว้างขวางมากขึ้นอีกด้วย./.
