Các phái đoàn cấp cao Mỹ và Iran, hôm 21/06, chính thức bước vào giai đoạn đàm phán 60 ngày tại Thụy Sỹ nhắm đạt được thỏa thuận hòa bình cuối cùng. Cuộc đàm phán đầu tiên đạt được một số tiến triển, dù một loạt các thách thức lớn vẫn có nguy cơ đẩy đàm phán vào bế tắc.
Phái đoàn Mỹ, do Phó Tổng thống Mỹ J.D Vance dẫn đầu và phái đoàn Iran, do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu, tiến hành phiên đàm phán trực tiếp đầu tiên tại Thụy Sỹ, với sự tham gia của hai nước trung gian là Pakistan và Qatar.
Những tiến triển
Theo kế hoạch ban đầu, các đàm phán Mỹ-Iran bắt đầu từ ngày 19/06 nhưng đã phải lùi lại 2 ngày do căng thẳng bất chợt leo thang quanh eo biển Hormuz, khi Iran tuyên bố đóng cửa eo biển này để phản ứng với các hành động quân sự tiếp diễn của Israel tại Li-băng. Ngay cả khi các phái đoàn Mỹ và Iran đã có mặt tại Thụy Sỹ, nguy cơ đàm phán đổ bể vẫn xuất hiện khi hôm 20/06 Tổng thống Mỹ Donald Trump nhắc lại lời đe dọa tấn công Iran nếu hai bên không đạt được thỏa thuận cuối cùng, khiến phái đoàn Iran phản đối quyết liệt. Tuy nhiên, nhờ nỗ lực từ các bên, các phiên đàm phán đầu tiên đã diễn ra trong cả ngày 21/06 tại khu nghỉ dưỡng Burgenstock và đạt được những bước tiến mà cả hai đều xem là tích cực.
Cụ thể, Mỹ và Iran đã đạt được cơ chế cho phép các thanh sát viên của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) quay trở lại Iran nhằm giám sát chương trình hạt nhân của Iran. Theo Phó Tổng thống Mỹ, J.D Vance, lộ trình đưa các thanh sát viên IAEA trở lại tối thiểu sẽ được khởi động trong tuần này. Bên cạnh đó, Phó Tổng thống Mỹ cũng khẳng định nếu tài sản bị phong tỏa của Iran được giải tỏa theo một thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc xung đột tại Trung Đông, Washington có thể bảo đảm số tiền này không bị sử dụng cho các hoạt động khủng bố.
Phó Tổng thống Mỹ J.D Vance tuyên bố: “Tôi nghĩ điều quan trọng là tất cả chúng ta cần đánh giá cao những gì đã đạt được, nhưng thành thật mà nói, vẫn còn rất nhiều việc phải làm khi chúng ta tiếp tục đạt được tiến bộ trong các cuộc đàm phán hạt nhân, các cuộc đàm phán kinh tế, khi chúng ta tiếp tục rà phá bom mìn ở eo biển và đảm bảo rằng luồng giao thông tiếp tục được khôi phục. Đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn một số việc phải làm, và chúng tôi cam kết sẽ làm chính xác điều đó."
Về phía Iran, các quan chức nước này cho biết đã đạt được một số kết quả cốt lõi, đáng chú ý là việc thiết lập được cơ chế liên lạc tại eo biển Hormuz nhằm tránh các sự cố hiểu lầm và leo thang căng thẳng. Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, Trưởng đoàn đàm phán Iran, cho biết: “Chúng tôi đã nhất trí thiết lập các cơ chế phối hợp tại đó, bao gồm đường dây nóng và trung tâm liên lạc khi có bất kỳ sự mơ hồ hoặc tranh chấp nào. Trong thời hạn 30 ngày này, các bên sẽ có thể duy trì sự phối hợp chặt chẽ để các tàu thuyền đi qua eo biển có thể thực hiện việc này một cách an toàn và hiệu quả hơn. Điều này sẽ giúp cải thiện lưu lượng giao thông và khối lượng vận chuyển hàng hóa qua eo biển, thúc đẩy nền kinh tế khu vực, hỗ trợ nền kinh tế toàn cầu và cho phép chúng ta tiến lên phía trước."
Quan trọng nhất, phía Iran cho biết đã đạt được điều kiện tiên quyết để đàm phán thỏa thuận cuối cùng, theo đó 3 nhóm công tác chuyên trách (hạt nhân, cấm vận, giám sát) chỉ chính thức kích hoạt sau khi Mỹ thực hiện đầy đủ việc ngừng bắn toàn diện, dỡ bỏ phong tỏa hàng hải, giải phóng tài sản và miễn trừ trừng phạt dầu khí. Hôm 22/06, Bộ Tài chính Mỹ đã chính thức ban hành văn bản miễn trừ trừng phạt ngành dầu mỏ, hóa dầu của Iran trong 60 ngày, cho phép nhận thanh toán qua Ngân hàng trung ương. Bên cạnh đó, Iran cũng đã ký với Qatar Bản ghi nhớ về cơ chế giải tỏa tài sản nhằm định hình phương thức và triển khai thực tế việc giải phóng các khoản tài sản bị phong tỏa của Tehran ở nước ngoài.
Động thái tích cực cho Li-băng
Một kết quả đáng chú ý khác mà Mỹ và Iran đạt được sau vòng đàm phán đầu tiên bao gồm: cơ chế kiểm soát xung đột tại Li-băng, trong đó áp lực từ Iran buộc các bên duy trì lệnh ngừng bắn tạm thời. Theo giới quan sát, việc xác lập được cơ chế kiểm soát xung đột tại Li-băng không chỉ có ý nghĩa then chốt trong giai đoạn đầu của cuộc đàm phán 60 ngày, bởi xung đột giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại Li-băng là “ngòi nổ” có thể khiến bất kỳ đàm phán nào giữa Mỹ và Iran đổ vỡ hoặc đình trệ, mà cũng có thể tạo bước ngoặt cho mặt trận Li-băng. Theo cơ chế mới được thống nhất tại Thụy Sỹ, Iran có thể can dự nhiều hơn vào cấu trúc an ninh tại Li-băng trong khi vai trò của Israel bị giới hạn.
Đây sẽ là một thách thức mới cho chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu. Tuy nhiên, theo chuyên gia Jonathan Rynhold, nhà nghiên cứu cao cấp tại Đại học Bar Ilan (Israel), phía Israel khó có thể hành động quyết liệt vào thời điểm này bởi chính quyền Mỹ, đồng minh hùng mạnh nhất của Israel, chắc chắn không muốn các nỗ lực đạt thỏa thuận với Iran bị đổ vỡ và đây cũng là điều chính Tổng thống Mỹ Donald Trump và Phó Tổng thống Mỹ J.D Vance đã cảnh báo với phía Israel.
Ông Jonathan Rynhold nhận định: “Israel sẽ phải áp dụng một cách tiếp cận hạn chế hơn so với những gì họ đã làm gần đây. Có lẽ họ sẽ phải rút quân khỏi miền Nam Li-băng. Chắc chắn, họ sẽ phải làm như vậy sau 60 ngày, nếu có một thỏa thuận toàn diện giữa Mỹ và Iran. Nhưng không nghi ngờ gì nữa, Israel vẫn sẽ tiếp tục nỗ lực hạn chế vũ khí đến tay Hezbollah và hạn chế dòng tiền viện trợ cho Hezbollah".
Đối với các đàm phán Mỹ-Iran sắp tới, Bộ Ngoại giao Iran cho biết đoàn đàm phán nước này, do Thứ trưởng Ngoại giao Iran phụ trách các vấn đề pháp lý và quốc tế Kazem Gharibabadi dẫn đầu, sẽ tiếp tục các phiên thảo luận kỹ thuật với các nhà đàm phán Mỹ, Qatar tại Thụy Sỹ trong tuần này.
