Xây dựng một mối quan hệ gần gũi chưa từng có. Đây là thông điệp mà Liên minh châu Âu (EU) và Canada muốn khẳng định thông qua Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ 21 giữa hai bên, trong bối cảnh cả EU và Canada đều đang chịu sức ép lớn về kinh tế, thương mại và an ninh, không chỉ từ các đối thủ mà từ chính các đồng minh truyền thống.
Hội nghị Thượng đỉnh EU-Canada lần thứ 21 diễn ra trong hai ngày 29-30/10, theo giờ địa phương, tại Montreal, bang Quebec (Canada).
Đa dạng hóa đối tác
Diễn ra hơn 1 tháng sau tuyên bố bất ngờ của Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC), bà Ursula von der Leyen tại Thông điệp Liên minh hôm 16/09, rằng EU muốn Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên trong lịch sử của khối, Thượng đỉnh EU-Canada lần thứ 21 tại Montreal được đặt nhiều kỳ vọng. Việc một số quốc gia thành viên chủ chốt của EU phản đối ý tưởng “thành viên liên kết” (vì các lí do pháp lý) có thể khiến về lâu dài hai bên phải tìm kiếm thuật ngữ khác có tính dung hòa cao hơn, nhưng trong dự thảo Tuyên bố chung, cả EU và Canada đều khẳng định quyết tâm xây dựng “một mối liên kết ngày càng chặt chẽ hơn giữa Canada và EU, dù chưa đạt đến mức trở thành thành viên đầy đủ”.
Trụ cột cho mối quan hệ này là Liên minh vì tương lai, cơ chế để hai bên triển khai các hợp tác chiến lược trên mọi lĩnh vực thiết yếu, bao gồm: thương mại số, khoáng sản quan trọng, năng lượng, công nghệ và ứng phó cháy rừng. Hai bên cũng sẽ mở rộng cơ hội học tập, làm việc và nghiên cứu xuyên Đại Tây Dương (chương trình Eurasmus+); nghiên cứu khả năng mở rộng kết nối năng lượng, trong đó có khả năng xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) sang châu Âu…
Thủ tướng Canada, Mark Carney khẳng định Liên minh sẽ mang lại những cơ hội mới cho người dân Canada và quan trọng hơn, là củng cố chủ quyền của nước này trước những thách thức địa chính trị trên thế giới: “Cốt lõi của vấn đề này, cũng chính là lý do tại sao chúng ta bắt đầu, hay ít nhất là lý do tại sao tôi bắt đầu bằng chiến lược an ninh quốc gia, đó là liên minh mới này không phải là một chiêu trò quảng bá. Tên gọi không quan trọng; điều quan trọng là sự bổ trợ lẫn nhau giữa hai bên giúp củng cố chủ quyền của chúng ta, đồng thời củng cố cả chủ quyền của châu Âu”.
Trong chiến lược đa dạng hóa đối tác của Canada, EU là lựa chọn tự nhiên và quan trọng nhất, không chỉ bởi hai bên là đồng minh chính trị-an ninh thân thiết, mà còn bởi hai bên đang cùng vận hành một trong những hiệp định thương mại tự do (CETA) thành công nhất thế giới. Cụ thể, năm 2025, kim ngạch thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa EU và Canada đạt khoảng 130 tỷ euro, tăng hơn 80% so với năm 2016. Trước thềm hội nghị thượng đỉnh tại Montreal, báo cáo của TD Economics thuộc Ngân hàng TD Bank (Canada) cho thấy Canada có thể đạt được những lợi ích “đáng kể” nếu tăng cường quan hệ kinh tế với châu Âu. Theo đó, nếu các rào cản được dỡ bỏ trong những lĩnh vực quốc phòng, năng lượng, khoáng sản thiết yếu và thị trường kỹ thuật số.. thì kim ngạch thương mại song phương có thể tăng thêm hàng chục tỷ USD.
Đối với Canada, các triển vọng này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh quan hệ giữa Canada với Mỹ, quốc gia láng giềng và là đồng minh quan trọng hàng đầu, đã suy yếu đáng kể trong thời gian qua vì cuộc chiến thương mại cũng như một số ý định địa chính trị phức tạp của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Đây cũng là lí do Canada đặt mục tiêu tăng gấp đôi kim ngạch thương mại với các đối tác ngoài Mỹ trong 10 năm tới.
Chia sẻ thách thức
Chiến lược đa dạng hóa đối tác của Canada cũng tương đồng với những tham vọng mà EU theo đuổi, cụ thể là chiến lược giảm thiểu rủi ro (de-risking) trong quan hệ kinh tế với các đối tác kinh tế lớn như Mỹ hay Trung Quốc hay việc châu Âu đang tìm cách xây dựng vị thế chủ động hơn, độc lập hơn về an ninh và địa chính trị. Do đó, trong quan hệ với Canada, bên cạnh các yếu tố về lợi ích kinh tế, công nghệ, sự tương đồng về giá trị văn hóa, thể chế… phía châu Âu đang đặc biệt muốn gia tăng sự hợp tác với Canada trong khía cạnh an ninh tại Bắc Cực, khi Canada là một trong những quốc gia Bắc Cực lớn nhất.
Hôm 19/10, EU đã công bố chiến lược mới về Bắc Cực và trước thềm Thượng đỉnh EU-Canada tại Montreal, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tiếp tục nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc hợp tác với Canada trong không gian địa lý chiến lược này, trong bối cảnh một số quốc gia (Nga, Mỹ, Trung Quốc) đang gia tăng sự hiện diện tại đây. Theo ông: "Khi chứng kiến Nga tái thiết sự hiện diện quân sự tại Bắc Cực và định hình lại an ninh tại khu vực Bắc Cực, chúng ta thấy rằng những động thái này tác động đến cả Liên minh châu Âu lẫn Canada. Chúng ta buộc phải hành động, thay đổi tư thế chiến lược của mình”.
Bên cạnh rất nhiều điểm tương đồng về lợi ích chiến lược, EU và Canada còn phải đối mặt với một thách thức chung tương đối phức tạp và nhạy cảm, đó là quan hệ với Mỹ, đồng minh quan trọng nhất của cả hai bên. Phản ứng trước việc EU và Canada thắt chặt quan hệ “lên mức chưa từng có”, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng cảnh báo có thể áp dụng các biện pháp cứng rắn về thương mại với cả hai bên nếu mối quan hệ này ảnh hưởng đến lợi ích của Mỹ. Do đó, việc dung hòa được lợi ích của cả châu Âu và Canada với Mỹ sẽ là bài toán không đơn giản. Ông Wang Yaojing, Phó giáo sư kinh tế tại Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc), nhận định cả châu Âu và Canada đều mong muốn một mối quan hệ gần gũi hơn, không chỉ trong lĩnh vực thương mại mà còn ở các mảng công nghệ quốc phòng, khoáng sản thiết yếu và an ninh tại Bắc Cực. Tuy nhiên, châu Âu không thể đơn thuần thay thế Hoa Kỳ, vì thế, mối quan hệ này đang dần chuyển dịch theo hướng hình thành một cấu trúc ba bên.
Đề cập thách thức trong quan hệ với Mỹ, trước thềm Thượng đỉnh EU-Canada, Thủ tướng Mark Carney cho biết các các đàm phán giữa Canada và Mỹ đang tiến triển tích cực và hai bên đang hướng đến một thỏa thuận chấm dứt xung đột thương mại, mang lại lợi ích cho cả hai bên.
