Những lò nung xưa, những sản phẩm gốm còn lưu truyền trong các gia đình và đặc biệt là lớp men gắn với vỏ sò huyết đã góp phần nhận diện một dòng gốm mang đậm dấu ấn vùng đất Phú Yên xưa. Nghề gốm nay đã mai một, nhiều kỹ thuật không còn được truyền lại, nhưng câu chuyện về một làng nghề từng gắn với đời sống và giao thương của cư dân miền Trung vẫn còn nguyên giá trị.
Quảng Đức là một vùng dân cư cổ ở hạ lưu Sông Cái, hình thành trong quá trình khai phá, mở mang vùng đất Phú Yên cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17. Vị trí ấy tạo điều kiện để cư dân sớm định cư, giao thương và hình thành các nghề thủ công. Trong đó có nghề dệt lụa và nghề làm gốm. Đến nay, dấu tích nghề xưa vẫn hiện diện trong ký ức của những gia đình từng có nhiều thế hệ làm gốm.
“Bà nội kể, hồi xưa ở làng này làm đồ gốm không à. Nào là chum, chậu, muỗng, nhiều lắm. Anh chị em, họ hàng trong làng hầu như nhà nào cũng làm gốm.”
“20 năm đầu sau giải phóng, lúc đó có làm muỗng đường, tất cả các loại chậu. Lúc đó người dân còn sử dụng nên sản xuất nhiều.”
Theo các nghiên cứu lịch sử và khảo cổ, nghề gốm Quảng Đức đã tồn tại từ khoảng thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Từ một nghề thủ công địa phương, sản phẩm gốm được lưu thông ở miền Trung, vùng Trường Sơn - Tây Nguyên và các khu vực khác. Một số sản phẩm còn được tìm thấy trên những con tàu đắm, góp thêm cứ liệu về hành trình giao thương của dòng gốm ven Sông Cái. Nhưng với các nhà nghiên cứu, giá trị của Quảng Đức còn nằm ở những dấu tích của một làng nghề cổ.
Nhà nghiên cứu lịch sử - văn hóa Nguyễn Danh Hạnh cho biết:“Khảo sát ở làng Quảng Đức thì chúng ta thấy rằng còn rất nhiều dấu tích của một nghề làm gốm có từ lâu đời. Đặc biệt, dưới chân núi có rất nhiều bãi thải hiện vật. Những năm về trước, cách đây khoảng 10 - 15 năm, khi khảo sát ở làng Quảng Đức thì chúng tôi còn nhìn thấy một số dấu vết lò nung dạng mu rùa. Đó là những kiểu lò nung rất cổ xưa.”
Những bãi thải gốm, dấu tích lò nung và các mảnh sản phẩm nằm lại trong lòng đất trở thành những “trang sử” đặc biệt. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể tìm ra quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của một nghề thủ công gắn với cư dân vùng hạ lưu Sông Cái.
Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Quốc gia, cho rằng giá trị đáng chú ý của gốm Quảng Đức nằm ở sự kết hợp giữa nguyên liệu bản địa và sức sáng tạo của người thợ: “Độc đáo của dòng gốm sứ này là những giá trị mang tính bản địa, tinh thần sáng tạo, gắn liền với quá trình khai mở của vùng đất phương Nam của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Đặc biệt là việc sử dụng những chất liệu của địa phương, của đất liền, của biển, của lửa và của gió, cùng với sự sáng tạo của con người để tạo ra sản phẩm gốm sứ. Việc sử dụng sò huyết để tạo nên sản phẩm khiến mỗi sản phẩm có giá trị nghệ thuật riêng. Đấy là một trong những giá trị rất độc đáo và đặc sắc của gốm Quảng Đức."
Trong những dấu hiệu nhận diện gốm Quảng Đức, lớp men có dấu vết vỏ sò huyết được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm. Đây là một đặc điểm gắn với kỹ thuật chế tác và nguồn nguyên liệu bản địa, góp phần tạo nên diện mạo riêng của dòng gốm này trong nghiên cứu gốm sứ Việt Nam.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Văn Thắng, Trưởng Bộ môn Khảo cổ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu kỹ khu vực lò gốm để xác định niên đại, kỹ thuật chế tác và thành phần nguyên liệu: “Trước hết phải tiến hành khảo sát, khai quật kỹ khu lò gốm để xác định niên đại. Thứ hai là bằng khoa học kỹ thuật phân tích men sò huyết được tạo ra như thế nào, đất như thế nào, để sau này có thể giúp người dân tìm lại loại đất đó và phục hồi nghề.”
Trong đề án xây dựng Công viên địa chất Phú Yên hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, gốm Quảng Đức được các chuyên gia đề xuất đưa vào hệ thống điểm di sản văn hóa. Từ đất, lửa và bàn tay người thợ, gốm Quảng Đức đã trở thành một phần ký ức của cư dân ven Sông Cái. Những dấu tích còn lại hôm nay không chỉ kể câu chuyện về một nghề thủ công đã đi qua thời gian, mà còn lưu giữ một phần lịch sử văn hóa của vùng đất Phú Yên xưa - những giá trị đang được tìm lại, bảo tồn và trao truyền cho mai sau.
