Dưới bàn tay tài hoa của các nghệ nhân làng Cát Đằng, nhiều sản phẩm của làng nghề đã trở thành biểu tượng trong các nghi lễ văn hóa truyền thống của người Việt.
Ngày nay, sản phẩm sơn mài Cát Đằng không chỉ được tiêu thụ mạnh trong nước mà còn là mặt hàng xuất khẩu được ưa chuộng tại nhiều quốc gia trên thế giới.
Những ngày hè tháng 6 nắng chói chang, dọc hai bên đường vào làng nghề sơn mài Cát Đằng, trắng xóa những kệ sản phẩm tre, nứa ghép đang được phơi khô. Từ sáng sớm, tiếng máy mài, máy chà, máy ép tre, nứa rộn ràng trong các con ngõ nhỏ.
Làng nghề sơn mài Cát Đằng được hình thành và phát triển hơn 600 năm. Sản phẩm của làng xuất hiện trong đình, đền, chùa, phủ... với những sản phẩm sơn son thếp vàng, như: các pho tượng, các cỗ ngai, khám, cửa võng, hoành phi câu đối...Trước đây, hàng sơn mài thường làm trên chất liệu gỗ, thì nay, người thợ Cát Đằng đã sáng tạo ra các sản phẩm từ tre, nứa để làm đồ lưu niệm, trang trí trong gia đình, công sở,… phù hợp với đời sống đương đại.
Xu hướng tìm đến các nguyên liệu thô sơ, gần gũi với tự nhiên như tre, nứa đã được thị trường ưa chuộng trong sử dụng trang trí nội thất. Với ưu điểm nhẹ, rẻ, bền, thuận lợi trong quá trình vận chuyển, tre, nứa đang dần chiếm ưu thế trong sản xuất của người dân Cát Đằng.
Anh Đặng Thành Công, chủ sản xuất cơ sở sơn mài ở xã Vạn Thắng, Ninh Bình, cho biết: "Ngày xưa làm thủ công bằng tay nhưng một vài năm trở lại đây, chúng tôi có sử dụng máy móc để hỗ trợ nhằm tăng sản lượng. Những năm gần đây, mặt hàng tre nứa ghép sơn mài tăng về số lượng. Tay nghề của người thợ được nâng cao do yêu cầu ngày càng khắt khe của khách hàng. Sản lượng xuất khẩu hàng của chúng tôi từ 500 đến hàng triệu sản phẩm."
Tre, nứa sau khi ngâm hàng tháng, được phơi khô khoảng 1 tuần rồi mới đem vào gia công. Sau các công đoạn, chẻ, trần và cuộn nứa, sản phẩm thô tiếp tục được phơi khô trước khi chuyển đến các doanh nghiệp để hoàn thiện phần sơn phía ngoài. Với 20 năm sản xuất sản phẩm tre, nứa ghép sơn mài, chị Bùi Thị Thu, chia sẻ: "Từ việc chọn mua nứa, người thợ cũng phải khéo chọn những cây nứa bánh tẻ, không quá non cũng không quá già. Khi đem về phải mang ngâm nứa dưới nước ít nhất 6 tháng để sản phẩm sau này không bị mối mọt, có độ bền lâu. Sau đó, đến khâu pha nứa, pha nan, vót và đánh bóng nan rồi để nghiêng nan cẩn thận uốn chặt theo hình khuôn, quết một lớp keo được pha chế bằng tạp chất sao cho không còn kẽ hở giữa các vòng nứa rồi mới đem mài miết đến khi sản phẩm nhẵn bóng và đạt được độ mỏng cần thiết mới thôi."
Sau khi làm thô, từng sản phẩm sơn mài được thực hiện qua nhiều công đoạn công phu, như: sơn lót, sơn phủ, mài bóng, khảm trai, ốp vỏ trứng, mạ vàng… Cuối cùng, sản phẩm được các nghệ nhân trang trí thêm đủ kiểu hoa văn cách điệu.
Ông Trịnh Ngọc Thủy, Phó Giám đốc Công ty TNHH Nam Hải, xã Vạn Thắng, tỉnh Ninh Bình, cho biết: "Đối với hàng thủ công về sơn mài thì tất cả các bước đều quan trọng. Bởi vì đó là sản phẩm mang tính chất thân thiện với môi trường. Đó là đồ gia dụng, đồ bếp, đồ đựng thực phẩm nên tất cả các bước phải kiểm soát một cách nghiêm ngặt để đảm bảo tiêu chuẩn xuất khẩu và đảm bảo vệ sinh thực phẩm. Các bước kiểm tra do bên khách hàng yêu cầu đã được cấp phép và hợp thức trên toàn thế giới."
Hiện nay, sản phẩm sơn mài Cát Đằng rất đa dạng, chủ yếu là đồ gia dụng gia đình, đồ trang trí nội thất, như: bình, lọ, tranh, phù điêu... Bằng công nghệ mới, sản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước mà còn xuất khẩu sang nhiều thị trường, như: Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Nga…
Ông Phạm Tiến Điện, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vạn Thắng, Ninh Bình, cho biết: "Trước đây nghề sơn mài của xã các hộ tự làm để cung cấp hàng hóa cho các xã lân cận trong tỉnh và trong nước. Nhưng thời gian gần đây nghề sơn mài cũng phát triển xuất khẩu các nước châu Âu, châu Mỹ. Đến thời điểm này, các doanh nghiệp trên địa bàn xã Vạn Thắng xây dựng quy mô và xây dựng quy trình sản xuất rất nghiêm ngặt để đảm bảo các tiêu chí xuất khẩu. Trong thời gian tới, theo kế hoạch phát triển kinh tế, xã chú trọng phát triển nghề thủ công để gìn giữ bản sắc, truyền thống và tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp phát triển mạnh hơn nữa."
Xã Vạn Thắng, tỉnh Ninh Bình, hiện có hơn 3000 lao động làm nghề sơn mài. Để nghề phát triển bền vững, chính quyền địa phương hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới trang thiết bị, tham gia hội chợ xúc tiến thương mại, từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm tre, nứa ghép sơn mài Cát Đằng. Cùng với đó, ngành du lịch cũng từng bước đưa Cát Đằng trở thành điểm đến du lịch làng nghề kết hợp với các tuyến du lịch văn hóa, sinh thái của tỉnh Ninh Bình
