Nghe âm thanh tại đây:
Trước đây, các sản phẩm của làng chỉ được bán cho các ngư dân cả nước, nay nhờ chuyển hướng sang phục vụ du lịch, Phú Mỹ ngày càng được nhiều du khách trong nước và quốc tế biết đến.
Với những người dân ở Phú Mỹ, từ rất lâu rồi những chiếc thuyền thúng đã trở thành một phần máu thịt khi nó gắn với nghiệp đi biển của họ. Nghề được truyền dạy từ đời này qua đời khác, vừa là công ăn việc làm, vừa là cái nghề gắn bó, tạo nên một nếp sống với người dân Phú Mỹ.
Nghề làm thúng chai làm hoàn toàn bằng thủ công từ khâu vót nan đến đan mê (phần bụng thúng). Để hoàn thành chiếc thuyền thúng có đường kính 2,3 m cả nhóm thợ phụ trách các công đoạn phải mất gần 1 tuần lễ. Nguyên vật liệu làm nên thuyền thúng là từ tre.
Để tăng tuổi thọ cũng như đảm bảo yếu tố kỹ thuật, độ an toàn thì nguyên liệu được chọn là loại tre đặc, không non cũng không già lắm và chỉ sử dụng cật từ nửa thân trở xuống. Để làm một chiếc thuyền thúng phải trải qua nhiều công đoạn, cụ thể là chẻ, vót tre, đan mê, lận vành, nức và quét dầu.
Làng nghề Phú Mỹ không tạo hình thuyền thúng trên cạn (đóng trụ trên mặt đất) mà tạo hình dưới một cái hố. Những gia đình làm thuyền thúng với quy mô lớn thì trước nhà đào sẵn nhiều hố với chiều rộng, cao tương đương với kích thước cần thực hiện. Khi đan mê xong, người thợ đặt mê xuống hố. Bằng con mắt tinh tường, đôi tay khéo léo kết hợp với một số dụng cụ, người thợ mới bắt đầu tạo hình. Tạo hình đến đâu, dùng cát xung quanh để tấn xuống và cứ thế người thợ hoàn chỉnh thuyền.
Đây là điểm khác biệt độc đáo so với các địa phương khác. Cách làm này mất khá nhiều thời gian và công sức nhưng lại cho ra một sản phẩm đạt độ an toàn và kỹ thuật cao. Khâu tạo hình hoàn tất, người thợ kiểm tra và định mẫu lần cuối rồi mới cắt, gọt nan cho sát mép để đặt vành. Khi vành đã lận xong, thuyền thúng được mang đi phơi nắng trong nhiều ngày.
Độc đáo nhất có lẽ là khâu chống thấm, rò rỉ nước khi thuyền thúng đưa vào sử dụng… Ở Phú Mỹ, các nghệ nhân đã sử dụng một nguyên liệu đặc biệt, đó là phân bò và nhựa dầu rái. Phân bò tươi được trát đều lên mặt thúng 2 lần để bịt kín các kẽ hở của nan tre. Đợi phân bò khô, lại dùng nhựa dầu rái quét thêm hai lớp. Lúc đó, thúng chai mới hoàn thành.
Nghệ nhân Trương Thị Bích Kiều, làng nghề Phú Mỹ, chia sẻ: kỹ thuật chống thấm bằng phân bò và nhựa dầu rái được truyền lại từ đời cha ông, giúp thúng có màu đẹp, chống mối mọt. Lớp chống thấm này tồn tại trong môi trường nước biển 4 - 5 năm: "Làm thúng chai bắt buộc phải trời nắng… Chỉ cần một vài giọt mưa thám vào lớp phân bò và dầu rái sẽ làm hỏng, không khô được 2 lớp phủ này. Khi xuống biển là lớp phân bò và dầu sẽ bục và mùi rất hôi."
Thúng chai Phú Mỹ có ưu điểm là rất khó bị lật khi đi biển, dễ xoay trong không gian hẹp bởi dạng hình tròn. Hơn nữa, thúng chai làm bằng tre khi bị rách, thủng có thể đem về trét và vá lại được. Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Nguyễn Danh Hạnh cho biết: "Đây chính là cái gốc làm ra những sản phẩm mà các ngư dân dùng ở các tỉnh ven biển miền Trung. Theo các nhà khoa học thì ở miền Trung này không có nghề nào nữa. Trong quá trình đi khảo sát nhiều lần ở làng nghề này tôi cũng đã gặp một số du khách người ta nói rằng đây là 1 trong hơn 100 làng nghề trên thế giới độc đáo và cần phải gìn giữ và giới thiệu quảng bá như là một sản phẩm phục vụ cho nền kinh tế biển, đồng thời là một sản phẩm du lịch."
Hiện nay, không chỉ phục vụ cho hoạt động đánh bắt thủy sản trên biển, thúng chai truyền thống bây giờ được dùng nhiều trong hoạt động du lịch, nhất là trang trí các resort, khách sạn, tuyến điểm du lịch, làng văn hóa cộng đồng,... tạo màu sắc tươi mới, không gian độc đáo riêng có.
Nghệ nhân Trương Thị Bích Kiều cho biết thêm nghề làm thúng chai không đơn thuần là nghề để kiếm sống mà còn là cách để gìn giữ làng nghề truyền thống mà cha ông truyền lại. "Mình cũng yêu nghề. Mỗi lần làm ra một sản phẩm tới tay khách hàng, không chỉ người dân đi biển mà những nhà thiết kế, du lịch, họ lấy thuyền thúng của mình họ vẽ tranh và họ phản hồi lại mình rất vui. Các nhiếp ảnh đều nói rằng ở Việt Nam mình chỉ còn làng nghề thúng chai ở Phú Mỹ còn được duy trì. Con mình có thể giữ tiếp đời sau nữa."
Hiện làng nghề thúng chai Phú Mỹ có hơn 100 người làm nghề. Ông Mai Văn Tạo, Thợ làm thúng chai, chia sẻ Phú Mỹ đã cũng trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách trong hành trình khám phá di sản trên vùng đất ven biển Đắk Lắk. Sự độc nhất vô nhị trên dải đất ven biển miền Trung, cộng với những độc đáo trong cách thức chế tác đã giúp làng nghề được có tên trong hệ thống các di sản văn hóa dân gian của tỉnh Đắk Lắk cần được gìn giữ, bảo tồn và phát huy: "Bạn hàng lâu dài nên mình duy trì, họ còn nhu cầu thì mình làm cho họ. Công ty du lịch trong Sài Gòn một tháng hoặc hai tháng họ có hợp đồng thì họ điện cho mình, nhu cầu bao nhiêu thì mình gửi vô cho họ bấy nhiêu."
Làm thúng chai là nghề thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ, gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân vùng hạ lưu sông Cái và ven biển miền Trung. Ngày nay, những chiếc thúng chai không chỉ đồng hành cùng ngư dân ra khơi, mà còn trở thành “sứ giả văn hóa”, mang theo ký ức biển đảo, góp phần tạo sinh kế bền vững và thúc đẩy du lịch địa phương. Sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và nhu cầu của đời sống hiện đại đang mở ra hướng đi mới, giúp làng nghề thúng chai Phú Mỹ phát triển mạnh mẽ và lan tỏa danh tiếng ngày càng xa.
